Het liefst was hij de schoft

De gisteren overleden acteur Rijk de Gooyer (85) groeide op in een streng gereformeerd bakkersgezin en tolkte in de Tweede Wereldoorlog voor de Amerikanen. We leerden hem kennen als helft van het duo Johnny & Rijk en vervolgens als populair en veelzijdig acteur.

T wee jaar geleden speelde de gisteren overleden acteur en komiek Rijk de Gooyer zijn laatste filmrol in 'Happy End' van Frans Weisz. Het was de Gooyers eerste rol in acht jaar tijd.

Als 82-jarige leed hij na een beroerte aan afasie en hij had ook eerst niet zo veel zin in nog een film. De Gooyer liet zich door collega Pierre Bokma met een bos bloemen overhalen om toch mee te doen aan het laatste deel van Weisz' trilogie over de naweeën van de Tweede Wereldoorlog in een Joodse familie in Amsterdam.

De onbesuisdheid van de nieuwste generatie versus de kwetsbaarheid van de ouderen, dat was het thema in 'Happy End'. Het werd samengebald in die zwijgende Rijk die vanachter zijn grote brillenglazen verwonderd de kamer rondkijkt. Een schim van de fiere, altijd wat naar valsheid neigende, vitale levensgenieter die hij in eerdere rollen neerzette, in fameuze films als 'De Inbreker' en 'Soldaat van Oranje'.

Rijk de Gooyer werd in 1925 in Utrecht geboren, de stad die hij in de jaren zestig zou bezingen in zijn hitje: 'Als ik bovenop de Dom kom'. Hij groeide op als de helft van een twee-eige tweeling, in een streng gereformeerd bakkersgezin met negen kinderen. Het geloof liet hij achter zich toen in de oorlog onder aanvoering van Klaas Schilder de kerk gesplitst werd en hij diverse vriendjes verloor.

Als 18-jarige zwom hij tegen het einde van de oorlog de Waal over en sloot hij zich aan bij de Amerikanen. Dankzij zijn hbs-Frans, Duits en Engels kon hij worden ingelijfd als tolk. Hij maakte de bevrijding van Bergen-Belsen mee en de arrestatie van Heinrich Himmler. Die oorlogsavonturen werden later door Rijks Giethoornse schrijversvriend Herman Pieter de Boer beschreven in het vrolijke boekje 'Kogels, krentenbollen en klatergoud' (1968). In 1981 zou de Gooyer er zelf over schrijven in de bundel 'Gereformeerd en andere verhalen.'

Na de oorlog volgde De Gooyer eventjes een rechtenstudie, hij wilde strafpleiter worden, maar hij gooide al gauw zijn boeken in de gracht om bij de NCRV als hoorspelacteur te beginnen. In 1949 belandde hij als komiek bij het cabaret van Wim Kan, met wie hij zoveel overhoop lag dat Kan naderhand collega's zal waarschuwen voor deze oproerkraaier.

In 1952 ontmoette Rijk wijlen Johnny Kraaijkamp en begonnen ze als het komische duo 'Johnny en Rijk'. De latere 'Johnny en Rijk show' van de Avro met Rijk als de creatieve slimmerik en Johnny als de onnozele clown betekende voor beiden de doorbraak naar het grote publiek.

In de jaren zestig scoorde het duo diverse hits, waaronder de nummer 1-hit en carnavalskraker 'De Bostella', die ook een halve eeuw na dato nog moeilijk uit het hoofd te bannen is als hij er per ongeluk in belandt.

Maar De Gooyers echte carrière komt later pas als hij in films gaat spelen: 45 films en 25 tv-producties. Die overstap naar filmacteur wordt voorbereid in Berlijn waar hij van 1959 tot 1961 aan de Ufa een acteursopleiding volgt, en intussen spioneert in Oost-Berlijn voor de Amerikanen, althans, dat vertelt hij in 2002 in 'Nova'. Het lukt alleen niet zo goed om de Oost-Duitsers uit hun tent te lokken.

Als filmacteur gaat het beter. Zijn doorbraak komt met 'De Inbreker' (1972) van Frans Weisz, met wie hij ook het even genoeglijk knullige 'Naakt over de schutting' zou maken, en weer later de plechtigere Mulisch-verfilming 'Hoogste Tijd' en de ontroerende Judith Herzberg-trilogie.

In het Amsterdamse misdaaddrama 'De inbreker' speelt Rijk de zwierige gangster Glimmie die om onduidelijke redenen iedereen te slim af is.

Anders dan zijn vroegere kompaan Kraaijkamp, die pas later zal gloriëren in het theater, wordt de soms wellustig schmierende maar altijd meeslepende, en zeer geliefde De Gooyer ook direct serieus genomen als acteur. Lang zal hij het meest met de schurkenrollen worden vereenzelvigd, dit vooral dankzij zijn niets en niemand ontziende Gestapo-man in 'Soldaat van Oranje', een rol die hij in veelzijdige variaties herhaalt. Zo is hij ook de nare rechercheur in 'Ciske de Rat' en de enge postbode in 'Zwaarmoedige verhalen voor bij de centrale verwarming'.

"Het liefst ben ik de schoft" zei hij in een interview in Trouw in 2002. "De held is slechts op één manier te spelen: blond haar, blauwe ogen. De schurk heeft meerdere kanten. Voor een vindingrijke boef kan ik nog wel waardering hebben. Je hebt slecht en je hebt leuk slecht. Ik heb een zwak voor leuke, slechte mensen."

De Gooyer won drie Gouden Kalveren. Eerst voor zijn hele oeuvre in 1982, daarna voor 'Hoogste Tijd' (1995) en voor 'Madelief: krassen in het tafelblad' (1998).

Hij was er niet van onder de indruk. Het laatste Kalf gooide hij na afloop van het gala uit het raam van de taxi, een incident dat afgelopen Kalveren-uitreiking nog ter sprake kwam toen Peter Paul Muller het zijne weigerde.

Maar de Gooyer speelde zo vlak voor het einde van zijn carrière wel een van zijn mooiste rollen als Madeliefs opa, een mopperige oude man die tegen wil en dank door zijn kleindochter wordt ingepalmd. Een typische De Gooyer, deze opa; in nukkigheid en norsheid heel laconiek en charmant.

Van inbreker tot vakveteraan
Regisseur Frans Weisz had aanvankelijk twijfels over Rijk de Gooyer in de titelrol van 'De Inbreker'. Toch verliep de samenwerking goed. Sterker, de film was in 1972 een bioscoopsucces en maakte van de hoofdrolspeler een populair acteur. Zijn rol in de tot dan duurste Nederlandse speelfilm ooit, 'Soldaat van Oranje' (1977) was niet eens zo groot, maar De Gooyer was onder Paul Verhoevens regie onvergetelijk als Gestapo-man Breitner, een naarling van jewelste die gretig met zijn tengels aan vrouwen zit en met zichtbaar plezier martelt.

De Gooyer speelde in 1981 een dubbelrol in 'Hoge Hakken, Echte Liefde', een klucht over een fabrieksdirecteur die zich voordoet als een van zijn werknemers.

Gerard Reve's onverfilmbaar geachte literaire klassieker 'De Avonden' werd in 1989 sfeervol bewerkt met Thom Hoffman als de gefrustreerde jonge Frits van Egters. Hij kreeg uitstekend tegenspel van De Gooyer als zijn mopperpottende vader, een man die bijna wegvalt tegen het kleinburgerlijke interieur van het naoorlogse appartement.

Frans Weisz regisseerde De Gooyer opnieuw in 'Hoogste Tijd' (1995), de veelgeprezen romanbewerking naar Harry Mulisch, over een oude revue-artiest die de kans krijgt op een comeback in het theater. Omringd door een sterke cast speelt De Gooyer een mooie rol als vakveteraan die vertwijfeld terugblikt op leven en werk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden