Het lied dat al 100 jaar niet verslijt: Mens, durf te leven!

Beeld Trouw

Jarig lied 'Mens, durf te leven!', het krachtige kleinkunstlied van Dirk Witte, is een eeuw oud en heeft nog niets aan urgentie ingeboet. Hoe kan dat? 'Elke tijd geeft het zijn eigen parfum.'

De schrijver

'Met kracht declameren.' Dirk Witte zette dat boven zijn lied 'Mens, durf te leven!'. Hij schreef het waarschijnlijk in oktober, november 1917. De zakenman en liedjesschrijver verkocht zijn werk aan Jean-Louis Pisuisse, destijds een bekende zanger en cabaretier. Het lied is eind november 1917, honderd jaar geleden, voor het eerst op het podium gezongen door Pisuisse. Hij had er direct groot succes mee.

In die tijd - de Eerste Wereldoorlog woedde nog aan onze grenzen - was er een standenmaatschappij, mensen leefden 'verzuild' en individualisme was nog niet zo normaal.

Dirk Witte kwam uit een nette onderwijsfamilie, zijn vader was een dominante hoofdonderwijzer. Zijn ouders waren ernstig en zeer standsbewust. Toen Dirk verliefd werd op de dochter van een smid bijvoorbeeld, mocht hij van hen niet met haar trouwen. Uiteindelijk trouwde hij pas op zijn 32ste met Jet Looman, dochter van een schatrijke commissionair-in-ruste. Hij maakte carrière in de houthandel, maar zijn hart lag bij het schrijven van liedjes.

Juist in de tijd dat hij 'Mens, durf te leven!' schreef, zat Witte in een lastige tijd. Pisuisse, voor wie hij liedjes schreef, oefende druk uit op Witte om bij hem in dienst te komen en zijn zaken te behartigen.

"Het is aannemelijk dat hij het ook voor zichzelf schreef", vertelt Dick Witte (geen familie). Hij schreef 'Kop in de hoogte, neus in de wind', een ode aan het een eeuw oude lied. "Tegelijkertijd zat zijn zus op de psychiatrische afdeling van een ziekenhuis. Zij vertelde later in een interview dat Witte het lied voor haar had geschreven, omdat ze niet meer verder wilde leven. Toen kwam hij met de beginregels van het lied. Maar zeker weten doen we het niet."

"Het blijft gissen", beaamt Co Rol, de biograaf van Dirk Witte. "Ik denk dat Pisuisse erg op Witte heeft moeten inpraten om de stap van het zakenleven naar het artistieke bestaan te maken. Met andere woorden: hij zou Dirk de woorden in de mond gelegd kunnen hebben: Mens, durf eens wat. Ik denk ook dat Pisuisse, in zijn tijd een krachtige zanger en een enorme persoonlijkheid, behoefte had aan een overtuigend lied. En dat hij gevraagd heeft of Witte dat voor hem wilde schrijven. Het staat nog steeds als een huis, de kreet 'Mens, durf te leven!' is van alle tijden."

De verzamelaar Richard van Bilsen is oprichter van zwartekat.nl, een site over cabaret. Hij spaart uitvoeringen van 'Mens, durf te leven!', er zijn er meer dan 65 telde hij. Onder anderen Willy Alberti, Ramses Shaffy, Willem Nijholt en Tim Knol zongen het.

"De meest bijzondere versie is mij cadeau gedaan door de cabaretiers die optraden op de Zwartekatdag in 2011, waar we het 15-jarig bestaan van de site vierden. Onder anderen Katinka Polderman, Kommil Foo, Kees Torn en Lebbis zongen daar als toegift 'Mens, durf te leven!'.

"Als je de tekst leest, is hij wel verouderd: 'de snit van je jas' of 'hoe doet er m'n vrind' hoor je niet meer, maar de boodschap in het lied is nog steeds actueel. Ik zie het als een protestlied, tegen de lijdzaamheid en de bemoeizucht. Een pleidooi om zelf na te denken, om in verzet te komen. En dat kritisch zijn, zelf nadenken, eigenwijs en dwars zijn zit in het dna van het cabaret. Daarom denk ik dat het lied nog steeds gezongen wordt."

De pianist

Cabaretier Johan Hoogeboom schrijft zelf liedjes en begeleidt anderen. Met het ensemble Andermans Veren Live speelt hij het programma 'Er mag zovéel niet' met kleinkunstliedjes uit heden en verleden. 'Mens, durf te leven!' is hun toegift. "Ik vind het een heel anarchistisch lied. Het haalt je uit al je bekrompen ideeën. Het heeft heerlijk bombastische muziek die je snel moet spelen. Langzamer werkt het niet. Er zitten veel tempowisselingen in, het is bijna niet vlak te spelen. Wat ik vooral belangrijk vind, is dat de tekst overeind blijft. Ik zal het dus altijd ondersteunend spelen, maar wel groot en heftig.

"Ik kom zelf uit een burgerlijk milieu, voor mij is het heel duidelijk wat Witte schreef. Toen ik de muziek in wilde, zei mijn moeder direct: 'Dat is voor ons soort niet weggelegd'. Ik ben de verloren zoon. Ik groeide op in Beverwijk, cultuurarm, iedereen werkte bij de Hoogovens. Ik was een gevoelig en creatief jochie, dus ik moest maar naar de lts. Daar ging ik kapot. Op mijn veertiende ben ik naar de horecaschool in Amsterdam gegaan en vanaf mijn zestiende heb ik in chique restaurants gewerkt. In theaterrestaurant Iboya kwam ik in aanraking met muziek. Een paar jaar later werd ik gevraagd om repetitor te worden op de Kleinkunstacademie. Gaf ik met mijn lts les op de hogeschool, haha.

"Ik ben autodidact in het piano spelen, kan geen noten lezen, heb mezelf alles aangeleerd. Maar het gekke is: ik ben nooit bang geweest, nooit gedacht dat ik het niet zou kunnen. 'Mens, durf te leven!' is echt mijn lijflied."

'Er mag zovéel niet' is te zien t/m 1 juni. Info: andermansverenlive.nl

De zangeres

Wende Snijders zong het lied voor het eerst in 2003 op tv, nam het daarna op in haar theaterprogramma 'La Fille Noyée' in 2007 en in haar huidige show 'Mens' zit het opnieuw. "Toen ik met 'Mens' bezig was, kwam het lied weer bovendrijven. Ik wilde naast nieuwe nummers ook een paar iconische parels zingen.

"Toen ik aan dit programma begon te werken, probeerde ik een idee te krijgen hoe wij als mens in deze tijd staan. Ik vind dat we nu op onszelf teruggeworpen zijn. Veel tradities en instituten hebben minder waarde dan vroeger. Een partij waar je je leven lang bij hoorde of een baas waar je je leven lang voor werkte, een geloof waar je op vertrouwde. Nu moeten we elke dag opnieuw keuzes maken in een wereld die steeds groter en chaotischer is geworden. Voor mij heeft 'Mens, durf te leven!' daardoor een andere kleur en betekenis gekregen. Ik kan niet meer zingen: hup mensen, doe iets. We zitten allemaal in hetzelfde schuitje tegenwoordig, het is een spannende tijd.

"Hoe zorgen we ervoor dat we niet de muren optrekken, de grenzen dichttimmeren en alles wat anders is de deur uitgooien? Daarom zing ik het lied nu zalvender, meer als een propositie, een gebed. Zo van: ik weet dat het ingewikkeld is, maar zullen we ondanks dat gewoon elkaar blijven aankijken en de verbinding zoeken. Het is van een aanklacht, een vraag geworden. Het nummer is zo fenomenaal omdat het thema totaal niet tijdgebonden is. Maar elke tijd geeft het wel zijn eigen parfum.

"'Mens, durf te leven!' kan heel veel stijlen aan. Het maakt niet uit of je het met een triangel, een symfonieorkest of een stel stofzuigers speelt: het blijft recht overeind staan. Ik doe het in 'Mens' expres met veel elektronica. We hebben daardoor wel een aantal akkoordveranderingen weg moeten laten, anders kom je niet in de flow die bij deze instrumentatie hoort. Het grappige is: als ik in een club speel, zingen mensen altijd mee met dit nummer, in het theater nooit."

'Mens' is te zien t/m 19 mei 2018. Info: wende.nu

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden