Het leven zelf, maar dan anders

Marijke van Warmerdam werd bekend met haar filmloops: steeds herhaalde beelden waardoor je alledaagse taferelen nét anders gaat zien. Maar ze maakte meer dan films.

De verwondering van een kind over kleine, alledaagse dingen als een dwarrelend veertje, vliegtuigstrepen in de blauwe lucht, een druppel melk die oplost in een glas water en fietsen met losse handen. Diep in ons hebben we het allemaal nog wel, het verlangen om ook in de lucht te schrijven of mee te zweven met dat veertje. Maar we doen er niets mee. Marijke van Warmerdam doet dat wel. Ze richt haar blik op overbekende momenten uit het dagelijks leven, waar we meestal aan voorbijgaan. En daar creëert ze onvergetelijke filmpjes van, waarin ze gebruik maakt van loops, de eindeloze herhaling van beelden die naadloos in elkaar overgaan. Ze vertellen geen verhaal, hebben geen plot of ontknoping, maar werken soms haast hypnotiserend door hun visuele kracht.

Kunstenaar Marijke van Warmerdam (1959) brak begin jaren negentig internationaal door met 'Handstand', waarin een meisje in een witte zomerjurk eindeloos vaak een handstand maakt tegen een muur, waarbij haar onderbroek even zichtbaar wordt. In de jaren erna volgden filmloops over vliegtuigen die onafgebroken landen en opstijgen, een man die eindeloos onder de douche staat (ook lange tijd te zien op Schiphol), een ijsberende bruine beer die probeert te ontsnappen door een kozijn en dwarrelende bladeren op een winderig industrieterrein.

Ze nam deel aan belangrijke internationale tentoonstellingen, zoals de biënnales van Venetië, Berlijn en Sidney en Documenta X in Kassel. Ook was haar werk te zien in diverse musea in het buitenland. Nu is er, voor het eerst sinds veertien jaar, in Nederland een overzichtsexpositie van haar werk. Jan Debbaut, oud-directeur van het Van Abbe Museum in Eindhoven en voormalig directeur Collecties van Tate Modern in Londen, stelde die samen voor het Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.

Marijke van Warmerdam staat vooral bekend als 'het meisje van de filmloops' en dat doet volgens Debbaut onvoldoende recht aan haar rijke en gevarieerde oeuvre. Zijn uitgangspunt was dan ook te laten zien dat haar films deel uitmaken van een groter geheel. "Films zijn essentieel in haar werk, maar ze maakt ook sculpturen, fotowerken, installaties en schilderijen." Die worden ook getoond op deze expositie, maar ze fungeren vooral als cement. De grootste zeggingskracht zit toch in de films.

Bij de selectie van de veertig werken die te zien zijn, heeft Debbaut gezocht naar thema's die telkens terugkomen. De rol van de natuur, bijvoorbeeld. Volgens Van Warmerdam was het samenstellen van de expositie in dat opzicht ook voor haar zelf een eyeopener. "Ik zie nu dingen die ik tien jaar geleden niet zag. Toen deed ik intuïtief al de dingen die nu nog steeds in mijn werk zitten."

Kenmerkend voor haar loops is dat ze altijd meerdere momenten in één beeld vangt. Dat doet ze door herhalen, spiegelen, kantelen en draaien, waarbij de kijker vaak het het gevoel krijgt meegezogen te worden. Meteen bij het begin van de expositie is dat al het geval met de film 'Vliegtuigen' (1994). Je zindert mee met de trillende lucht op een landingsbaan, waar enorme toestellen landen of juist vertrekken. Na deze overdonderende entree - een van de weinige films met geluid van Van Warmerdam - zit je meteen in de sfeer van stijgen en dalen en vliegen en vallen, waar het vaak om draait in haar films.

In 'Wind' (2010) dwarrel je mee met een veertje op een verlaten industrieterrein. Eerst over de stenen, dan langs de ruwe bakstenen muren van fabrieksgebouwen en dan hoog de blauwe lucht in, om even later weer neer te dalen op de keien.

Zo zijn er meer films die je even laten zweven, niet alleen doordat ze letterlijk vaak gaan over stijgen en dalen. Je wordt even opgetild uit de werkelijkheid en je gewone manier van kijken. Maar net als dat veertje land je uiteindelijk ook weer op de grond. En als Van Warmerdam de kijker de illusie gunt met losse handen te fietsen en zelfs te kunnen vliegen ('Met losse handen', 2004), duikt even later toch weer het asfalt van het fietspad op en sta je weer met beide voeten op de grond. Maar wel in het besef dat je even op een heel andere manier naar het leven hebt gekeken.

Dat klinkt nogal zweverig en pathetisch, maar dat geldt beslist niet voor haar werk. Dat ontroert, maar is nooit sentimenteel. Het confronteert je met de eindigheid van het leven, zoals in de films 'Couple' en 'In the distance' (2010) over een ouder echtpaar op een bankje in een park. Maar de kracht van Van Warmerdam is dat die melancholie nooit larmoyant wordt.

Naast beweging is ook verstilling een belangrijk element in haar werk. In de film 'Lichte Stelle' (2000) kijkt een jongen in een druipende zwembroek uit over het water. Je ziet de jongen op de rug. Hij staat doodstil. De enige beweging komt van de waterdruppels die uit zijn broekzakken druipen en de eend die in de verte voorbijzwemt. Samen met de jongen kijk je naar de onbestemde verte, niet bij machte te omschrijven wat dit beeld zo sereen maakt.

En dat is ook het dilemma van deze expositie. Je zou iedereen willen oproepen te gaan kijken, maar als je vervolgens wilt uitleggen wat het werk van Van Warmerdam zo de moeite waard en zo subliem mooi maakt, valt dat niet mee. Dan verval je al gauw in gezwollen woorden en pathetische omschrijvingen, terwijl het werk zelf zo licht en kwikzilverachtig is.

Jan Debbaut slaat misschien dan ook wel de spijker op de kop met zijn constatering dat dit ook bij uitstek kunst is die je kapot kunt beredeneren en uitleggen.

Tentoonstelling
De tentoonstelling 'Marijke van Warmerdam - Dichtbij in de verte' is t/m 22 januari 2012 te zien in museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Na Rotterdam reist de tentoonstelling door naar Porto (2012) en Düsseldorf (2013). De publicatie 'Close by in the distance' is te koop in de boekwinkel van Boijmans, uitg. Verlag der Buchhandlung Walther König, 34,95 euro.

Op 12 en 26 nov, 10 en 17 dec, 7 en 21 januari wordt in het auditorium van het museum doorlopend een film van Rudolf Evenhuis over Marijke van Warmerdam getoond. Voor een korte versie van deze film zie www. arttube.boijmans.nl. Voor meer info: www.boijmans.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden