Het leven 'verglast' in de Hof van Eden

Kippen spelen een belangrijke rol in het werk van kunstenaar Koen Vanmechelen, levende exemplaren en van glas.

Koen Vanmechelen heeft met een krijtje een snelle schets gemaakt: een bolle vorm met een uitsteeksel. Met enige fantasie kun je er een kip in zien, al is die link snel gelegd bij deze Belgische kunstenaar. Kippen, levende en afbeeldingen ervan, spelen een belangrijke rol in zijn werk. "Het is een abstracte kip", zegt Vanmechelen. "En nu maar afwachten wat Silvano ervan gaat bakken."

Silvano Signoretto zit al klaar voor de loeihete glasoven die tot boven de 1000 graden is opgestookt. Hij heeft een lange blaaspijp in de hand met aan het uiteinde een vormloze vloeibare klont glas. Uit deze gloeiend hete massa moet een kip tevoorschijn komen. Een kip van transparant glas, heeft hij afgesproken met Vanmechelen.

We zijn in de glasblazerij van Adriano Berengo op het eiland Murano in de Venetiaanse lagune. Om te zien hoe daar de glaskunstwerken worden gemaakt die nu deel uitmaken van de manifestatie 'GlassFever' in Dordrecht (zie kader). Murano heeft een eeuwenoude traditie op het gebied van glasblazen, maar de glasindustrie lijdt een kwijnend bestaan. De kitscherige souvenirs van glas in de vele toeristenwinkels in Venetië komen vooral uit landen als China. "Mensen kiezen voor goedkope kopieën in plaats van echt Muranoglas" zegt Adriano Berengo.

Om het tij te keren, haalt hij internationale kunstenaars naar zijn atelier. Daar werken ze samen met zijn glasblazers aan moderne glaskunstwerken. Berengo hoopt zo de glasindustrie nieuw elan te geven. "We willen de wereld laten zien dat de glaskunst op Murano leeft."

Dankzij de samenwerking met kunstenaars heeft Berengo ook een vermaarde collectie glaskunst opgebouwd, die hij exposeert in zijn galerie op Murano. Een deel ervan werd vorig jaar getoond op de Biënnale van Venetië.

Stukken uit Berengo's collectie zijn ook naar Dordrecht gereisd, dat zich voor 'GlassFever' presenteert als het 'Venetië van het noorden'. Dordrecht heeft geen glashistorie, maar wel schilderachtige havens en waterbussen die als vaporetto's de rivieren rondom de stad doorkruisen. Het werd ook weer eens tijd voor een grote glasmanifestatie in Nederland, zegt conservator Gerrit Willems van Dordrechts Museum. GlassFever is een vervolg op de tentoonstelling 'Het geheim van Murano', die in 1997 in Den Haag was te zien.

Op vier locaties in Dordrecht worden ruim tachtig kunstwerken getoond die zijn gemaakt in het atelier van Berengo. Ze zijn van gerenommeerde kunstenaars als Tony Cragg, Tracey Emin, Jan Fabre, Atelier Van Lieshout en Koen Vanmechelen, die al goed bekend is met de mogelijkheden die glas biedt als materiaal voor kunstwerken. Toch komt ook hij nog regelmatig voor verrassingen te staan, vertelt hij, als hij even de blaaspijp van Silvano overneemt.

Klont op de grond

Om te kunnen werken met dit vloeibare en breekbare, maar ook harde en scherpe materiaal, zijn naast creativiteit vaardigheid, snelheid en kracht vereist. "Voor je 't weet ligt die gloeiende klont op de grond en kun je opnieuw beginnen. Je moet het vóelen. Het vergt jaren om dat in je vingers te krijgen." Werken met glas is volgens Vanmechelen als 'balanceren met het leven of water'. "Het kan je zomaar ontsnappen, uit de handen glippen."

Met Silvano heeft de Belgische kunstenaar een hechte band opgebouwd. Hij is zijn favoriete glasblazer en die liefde is wederkerig. Al blijft het volgens Vanmechelen wel een probleem dat hij als kunstenaar denkt vanuit een idee dat hij wil realiseren met behulp van glas. Terwijl de glasblazer denkt vanuit het materiaal.

Inmiddels ziet de gloeiende klomp glas waaruit een kip moet ontstaan, er eerder uit als een vaas. Maar Silvano blijft de massa rustig rondwentelen, pakt een tang en knipt een paar keer in de klont, die daarna de oven weer ingaat om er vervolgens in een heel andere gedaante uit te komen. De gloeiende massa begint waarachtig toch op een kip te lijken, als Vanmechelen met een tang een krul maakt in een uitsteeksel.

Het kippenlijf heeft ineens een kop. Voor een spiegelend effect komt er nog een laagje kwikzilver aan de binnenkant, vertelt de kunstenaar. Zo ver is het nog niet, eerst moet de kip een paar dagen afkoelen van 900 naar 25 graden.

Enkele weken later ontmoeten we Koen Vanmechelen opnieuw, nu in Dordrecht. In DordtYart, een voormalige scheepswerf, legt hij de laatste hand aan de grote installatie 'Lifebank' die hij heeft gemaakt voor 'GlassFever.' Het is een idyllische binnentuin met bloeiende planten, tientallen potten met zaden, een prieel met een Frans haantje op het dak en een vijver waarin een nest drijft met glazen eieren uit de glasovens van Murano. De kunstenaar staat druk te gebaren naar de bestuurder van een vorkheftruck, waarmee twee kolossale bronzen handen in de tuin worden geplaatst. De ene hand draagt glazen zaden; de andere een kuiken van Muranoglas.

In een ren scharrelen twee levende exemplaren kakelend rond. Het zijn een bruine en grijze hen die de kunstenaar deze ochtend uit België heeft meegenomen uit zijn 'stal', waar hij meer dan duizend kippen houdt. "Dit zijn kruisingen van een Mechelse en een Oostenrijke kip", vertelt hij. "De kippen vormen het hart van de Lifebank."

Kosmopolitisch

Al sinds 1999 kruist Vanmechelen wereldwijd nationale en regionale kippenrassen om tot een grotere diversiteit te komen. Van jongs af aan heeft hij een fascinatie voor kippen. Op zijn vijfde stond er al een broedmachine op zijn kamer. "Ik vind kippen magische wezens. Ze hebben zoveel potentieel." Met zijn Cosmopolitan Chicken Project wil hij een 'kosmopolitische oerkip' kweken.

"Kippen zijn gedomesticeerd en helemaal veranderd door de mens. In Frankrijk hebben ze kippen gefokt met de kleuren van de Franse vlag. In China hebben ze zelfs een soort met zijden veren. Ik wil terug naar de oerkip." Volgens de kunstenaar bleken met iedere kruising de pluimdieren vruchtbaarder en sterker te worden en langer te leven. "Elk kuiken dat werd geboren, was uniek." Zijn kruisingsproject, waarvoor hij samenwerkt met wetenschappers, is een overtuigend pleidooi tegen monocultuur en voor biodiversiteit, meent hij.

Kippen zijn geen mensen, maar van de kunstenaar mogen we dit project ook als een metafoor zien voor de mondiale culturele en genetische smeltkroes. "Ik ben ervan overtuigd dat culturele vermenging de mens beter en sterker maakt. Alleen al omdat het leidt tot meer wederzijds begrip en binding."

In de Lifebank komen alle elementen uit zijn werk samen, met de kwetsbaarheid van de natuur als leidend thema. Hij wijst naar het kuiken van glas in de bronzen hand. "Eén knijpbeweging en de hand vermorzelt de broze schepping. Met onze handen kunnen we scheppen, maar ook vernietigen. We moeten met zorg omgaan met de natuur en alle vitale bronnen. Dat is wat ik wil laten zien in deze paradijselijke tuin."

Fragiel leven

In het prieel zijn de champignons - 'eigen kweek op uitwerpselen van dromedarissen' - al gaan bloeien. Als ze geoogst zijn worden ze vervangen door exemplaren van glas. Speciaal daarvoor is een glasoven geïnstalleerd in DordtYart.

Daar zullen de glasblazers ook plantjes en duizenden zaden van glas produceren. Die krijgen eveneens een plaats in de tuin, vertelt de kunstenaar, naast de levende planten en tientallen potjes met echte zaden die hij overal in de wereld heeft verzameld.

Gedurende de manifestatie zal de Lifebank steeds meer 'verglazen'. "De zaden, planten en champignons verduurzamen in glas. Er zijn levende kippen die eieren leggen, maar er is ook dat kuiken van glas en er zijn glazen eieren. In deze Hof van Eden verglast letterlijk het leven. Met deze verglazing wil ik de fragiliteit van het leven nog eens extra benadrukken. Glas is ook een levend materiaal. Het is opgebouwd uit de levenselementen water, zand, vuur en lucht."

Hij hoopt dat mensen die door zijn verglaasde Hof van Eden dwalen, zullen beseffen hoe rijk en divers de natuur is. "Maar ook hoe breekbaar en kwetsbaar, net als glas."

Glas is ook een hard en scherp materiaal waaraan je je kunt snijden. Vanmechelen: "De idylle heeft ook scherpe randjes. De kippen eten de zaden, wij eten de eieren en champignons."

GlassFever

Op vier locaties in Dordrecht wordt t/m 25 september de manifestatie 'GlassFever, Hedendaagse kunst in glas' gehouden. Van zeventig internationale kunstenaars zijn er glaskunstwerken te zien in Dordrechts Museum, Museum Van Gijn, Het Dordts Patriciërshuis en DordtYart. In Dordrechts Museum wordt de hedendaagse glaskunst gecombineerd met zes eeuwen schilderkunst. Blikvanger daar is 'Carrona' van Javier Pérez: een gigantische rode kroonluchter die aan scherven op de vloer ligt. Op de brokstukken zitten opgezette kraaien. In DordtYart, een voormalige scheepswerf is ook het proces van het glasblazen te zien. Er staat een glasoven waar tijdens de manifestatie glasblazers hun kunsten vertonen.

De kippen van Koen

Koen Vanmechelen (Sint-Truiden, 1965) is een Belgische conceptueel kunstenaar. Hij is autodidact. Voordat hij kunstenaar werd, studeerde hij aan de hotelschool en werkte als kok-patissier. Kippen spelen een belangrijke rol in zijn werk. Hij heeft er een paar duizend voor zijn Cosmopolitan Chicken Project, een wereldwijd kruisingsprogramma met kippenrassen. Daarmee wil hij een kosmopolitische kip kweken als metafoor voor biologische en culturele diversiteit. Hij exposeert overal in de wereld. Delen van de installatie die hij gemaakt heeft voor de manifestatie GlassFever in Dordrecht, waren ook te zien op de Biënnale van Venetië in 2015.

Oude scheepswerf speelveld voor kunstenaars

Arie Jaap Warnaar en Lyda Vollebregt exploiteren sinds 2012 DordtYart in Dordrecht. "Uit liefde voor de kunst", zegt Warnaar. En omdat hij geld dat hij met zijn bedrijf heeft verdiend aan de maatschappij, ook weer wil uitgeven aan de samenleving. Ze nodigen elk jaar kunstenaars uit om in de grote hal van de voormalige Scheepswerf en Machinefabriek Biesbosch in Dordrecht nieuw werk te maken. Zelf verzamelen ze geen kunst, daar hebben ze geen talent voor, zegt Warnaar, en ook ontbreekt het hen aan 'bezitsdrang'. "Bij Lyda zit de lust in het verschijnen van het kunstwerk, bij mij zit het plezier in de ontwikkeling."

Het echtpaar gaf de aanzet tot de glasmanifestatie GlassFever. Dat viel niet meteen bij iedereen in de smaak. Glaskunst heeft in de kunstwereld het imago van decoratie, vertelt Warnaar. Een paar kunstenaars zijn ook afgehaakt, omdat ze niet met glas uit de voeten konden.

Warnaar: "Kunstenaars denken bij glas al gauw aan een ding op een sokkel. Vooral voor conceptuele kunstenaars is het een uitdaging om met dit materiaal aan de slag te gaan. Het glas moet wel een meerwaarde geven aan het werk."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden