Het leven van Martin Mcguinness was een reis langs uitersten

Een andere controversiële begrafenis. McGuinness en Gerry Adams (rechts) dragen de kist van Ira-leider Cahill in 2004, tot woede van protestantse politici. Beeld REUTERS

Martin Mcguinness (1950-2017) was te controversieel voor de Nobelprijs voor de Vrede, maar na zijn dood komt de erkenning alsnog. Het leven van McGuinness liep parallel aan het conflict en de moeizame vrede van Noord-Ierland.

Daar zaten ze ineens naast elkaar. Lachend, elkaar op de schouder slaand. Een ondenkbaar idee tijdens de jaren van de Noord-Ierse troubles: de gezworen aartsvijanden Martin McGuinness en dominee Ian Paisley stapten in 2007 samen in de Noord-Ierse regering. De protestantse hardliner Paisley als premier, een man die katholieken jarenlang verafschuwden, deelde de macht met voormalig Ira-commandant McGuinness als vicepremier. Er bloeide zelfs een vriendschap op tussen de twee, iconisch voor hoe de Noord-Ieren hun gewelddadige verleden wisten te begraven.

Het geeft aan wat voor reis langs uitersten Martin McGuinness heeft afgelegd tijdens zijn leven. Geboren in de Bogside, een arme, katholieke wijk in Londonderry, waar hij in een gezin van zeven kinderen opgroeide. Al in zijn jonge jaren ondervond hij hoe de katholieke Noord-Ieren gediscrimineerd werden en een behandeling kregen als tweederangsburger. In een interview met de Guardian in 2009 vertelde hij over zijn eerste sollicitatiegesprek op zijn vijftiende, waarin hij probeerde monteur te worden, terwijl hij vanwege zijn katholieke achtergrond totaal geen kans maakte. "Dat gesprek duurde slechts drie zinnen", zei McGuinness. "Hoe heet je? Op welke school zit je? Daar is het gat van de deur."

Gewelddadige strijd

In het Derry van de jaren zestig - Ierse republikeinen weigeren altijd om Londonderry te zeggen - zag McGuinness hoe de strijd oplaaide. Hoe zijn buurtgenoten omkwamen in gevechten met Britse paramilitairen en hoe je als katholiek uit een arm nest geen kans maakte op een fatsoenlijke toekomst. Hij radicaliseerde en sloot zich aan bij het Ierse Republikeinse Leger, Ira, de ondergronds opererende terreurorganisatie. Hij geloofde dat de gewelddadige strijd de weg wees naar een verenigd Ierland, zonder Britse overheersing. De jonge Martin maakte indruk en schoot omhoog binnen de pikorde van de Ira. Op zijn 21ste was hij al onderbevelhebber.

Tekst loopt door onder afbeelding 

McGuinness helpt een gewonde, nadat de begrafenis van drie Ira-leden in 1988 is opgeschrikt door een aanslag. Beeld AP

In dat jaar, op 30 januari 1972, vond ook één van de grootste tragedies uit het Noord-Ierse conflict plaats. Bloody Sunday, de dag waarop veertien burgerrechtenactivisten in Londonderry de dood vonden na keihard ingrijpen van Britse militairen. Die dag voedde de woede van vele katholieken in Noord-Ierland en de Ira schaalde het aantal aanslagen op.

Sinn Fein

Zelf liep McGuinness in 1973 tegen de lamp, toen de politie hem staande hield met 100 kilo explosieven in zijn auto. Het kwam hem op zes maanden gevangenisstraf te staan. Naar eigen zeggen keerde hij na zijn vrijlating de Ira de rug toe en sloot hij zich aan bij de politieke tak van de organisatie, Sinn Fein. Al zijn er genoeg Britten die dat niet geloven. Hoewel bewijs ontbreekt, gingen er altijd geruchten dat de gerespecteerde Ira-commandant ook tot in de late jaren zeventig en begin jaren tachtig nauw betrokken was bij het beramen van aanslagen. "Berichten dat ik Ira-leider ben, zijn niet waar. Maar ik beschouw ze als een compliment", zei hij ooit.

Later bleek dat hij al in de jaren zeventig, op 22-jarige leeftijd, samen met de eveneens jonge republikein Gerry Adams in het diepste geheim aanschoof bij gesprekken tussen de Ira en de Britse regering. De Britten zagen in hem een belangrijke troef, iemand waar mee te praten viel. Die geheime gesprekken gingen verder in de jaren negentig. Jonathan Powell, die als minister in de regering van Tony Blair nauw betrokken was bij de onderhandelingen over de Noord-Ierse vredesakkoorden, sprak vorig jaar nog over de bijzondere ontmoetingen met McGuinness in een interview met Trouw. "Ik vloog dan naar Londonderry, waar ik in een auto werd opgepikt door Ira-leden. Ze blinddoekten me en reden urenlang rondjes, voordat ik bij de geheime verblijfplaats van McGuinness aankwam. Die gesprekken vonden allemaal in het geheim plaats, omdat de Britse regering publiekelijk nog zei niet met Sinn Fein en de Ira te willen praten. Die gesprekken met McGuinness vormden mede de basis voor de uiteindelijke vredesakkoorden."

Het leidde tot de beroemde Goede Vrijdagakkoorden in 1998. Aan de troubles, die duizenden levens hadden gekost, kwam een einde. Ira-gevangenen werden vrijgelaten in ruil voor het inleveren van de wapens. En de protestanten deelden de macht in Noord-Ierland met de katholieken. Iets wat lange tijd onmogelijk leek, kreeg in korte tijd gestalte.

Tekst loopt door onder afbeelding 

McGuinness (rechts) in 2010 op bezoek bij minister Hillary Clinton in Washington, samen met de Noord-Ierse premier Peter Robinson (links). Beeld AFP

De dag na het overlijden van McGuinness roemen vele betrokkenen zijn rol bij de totstandkoming van de Noord-Ierse vrede. "Hij genoot het respect van de Ira-milities, dat was cruciaal. Omdat híj geloofde in het vredesproces, kon het er komen. Wat hem eerst tot zo'n grote vijand van de Britten maakte, maakte hem dus later tot zo'n formidabele vredesstichter tijdens de onderhandelingen", zei voormalig premier Tony Blair tegen de BBC.

Vergeven

Toch roemt lang niet iedereen zijn erfenis. Nabestaanden van slachtoffers van Ira-aanslagen blijven moeite hebben McGuinness te vergeven. Zo zijn de daders van de aanslag op een pub in Birmingham in 1974 nooit gepakt. 21 mensen kwamen erbij om het leven. "Met de dood van McGuinness wordt ook de waarheid begraven", zegt Julie Hambleton, een zus van één van de slachtoffers.

Ook Norman Tebbit, voormalig minister onder Thatcher, heeft geen goed woord over voor McGuinness. "Een lafaard is het. Een moordenaar. De wereld is een betere plek nu hij er niet meer is", zei hij. Tebbit raakte gewond bij de aanslag op het Conservatieve conferentiehotel in Brighton in 1984, een poging om premier Thatcher te doden. Zijn vrouw raakte invalide.

Ondanks de beladen geschiedenis deed McGuinness als politicus alles om een nieuwe geweldsexplosie te voorkomen. Hij fungeerde onder drie verschillende protestantse premiers als vicepremier, in nog altijd fragiele Noord-Ierse kabinetten. Hij schudde zelfs de hand van koningin Elizabeth in 2012, een historisch moment van verzoening.

Tot januari was McGuinness nog vicepremier in een kabinet met premier Arlene Foster. Nadat Foster verwikkeld raakte in een subsidieschandaal voor groene energie, trok McGuinness de stekker uit de samenwerking. Hij maakte toen al een broze indruk, zijn gezondheid liet steeds meer te wensen over. Hij leidde aan een zeldzame hartaandoening, amyloïdose, en sliep maandagavond laat vredig in, omringd door zijn vrouw en vier kinderen.

McGuinness gaat de boeken in als de man van de radicale ommezwaai. Er kleeft bloed aan zijn handen. Maar zijn handen kleven ook aan de bewonderenswaardige weg naar vrede in Noord-Ierland. "Hij was misschien de Godfather van de Ira. Maar we moeten hem vergeven", zegt DUP-parlementslid Ian Paisley jr, de zoon van de drie jaar geleden overleden dominee Paisley. "Als christen is het belangrijker om iemands leven te beoordelen op hoe het eindigt, dan op hoe het begint."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden