Het leven tussen aanhalingstekens

De Ierse schrijfster Anne Enright won met haar boek ’The gathering’ de prestigieuze Man Booker Prize. De Ierse traditie is haar inspirator. ’Een zee waarin je zwemt, Een eindeloze voedingsbron’. Over Veronica en het lijk van Liam.

Jann Ruyters

’Een krachtig, verontrustend, rauw en soms woedend boek’. Zo luidde het oordeel van de Man Booker Prize-jury vorige maand over de onverwachte winnaar ’The gathering’ (De samenkomst) van de Ierse schrijfster Anne Enright. Tot dan waren er nog maar een paar duizend exemplaren verkocht, bijna twee maanden na de prijs is Enright de spreekwoordelijke kip op het gouden ei, zoals ze het zelf noemt. In alle boekwinkels in Europa en Amerika liggen nu stapels, waar eerst maar een enkele roman lag.

De woorden van de jury schijnen niet van toepassing op de 45-jarige schrijfster zelf. Enright vertelt met smaak, bruist van de ideeën en laat om de paar zinnen een innemende, relativerende lach horen.

Drie jaar na John Banville (die won met ’The Sea’) ging de belangrijkste boekenprijs in het Engelse taalgebied nu weer naar een Ierse ’outsider’. Enright is er chauvinistisch trots op. Het gaat goed met de Ierse literatuur. ’Een zee waarin je zwemt’ zo omschrijft ze de Ierse traditie. ’Een eindeloze voedingsbron’. Anders dan de beroemde literaire ballingen uit het verleden – James Joyce, Oscar Wilde, Samuel Beckett, Edna O’Brien – die allen hun te benauwende geboorteland verlieten, blijven de schrijvers van nu wel in Ierland wonen. Niet in Dublin, wat volgens Enright alleen is weggelegd voor mensen van boven de vijftig, maar wel in de minder dure suburbs. „De staat is tegenwoordig goed voor ons”, vertelt Enright. „Wie zijn geld verdient in een creatief beroep, wordt gespaard door de belastingen.”

Van de Ierse scholen is 95 procent nog steeds in bezit van de katholieke kerk, maar daar vestigt die kerk zelf wijselijk niet al te veel aandacht op. Ook in financieel opzicht kan Ierland zich wat meer kunst veroorloven. De economische groei maakt van de Ieren, met een gemiddeld vermogen van 150.000 euro, zowaar het op een na rijkste volk ter wereld. Alleen Japanners zijn rijker. In Dublin denk je het te kunnen zien. Wie door Fleet Street of O’Connel Street wandelt, waant zich al snel de enige die slentert in deze stad, zo haastig als de mensen zich er over de trottoirs reppen.

Toch is het niet dat moderne, rijkere Ierland dat oprijst uit Enrights winnende ’The gathering’, integendeel. Een klassieke Ierse familiegeschiedenis inclusief oppressie door de kerk, grimmige seks en aan hun lot overgelaten kinderen, schrijft ze in haar vierde roman. Materiaal als dat van de populaire Ierse schrijver Frank McCourt – bekend van het boek Angela’s Ashes – maar dan anders verwoord. Zonder melodrama, eerder scherp en geestig.

In ’The Gathering’ reist de 39-jarige ik-figuur Veronica Hegarty (’genoemd naar de vrouw die Christus’ gezicht waste’) naar het Engelse Brighton om daar het lijk van haar oudere broer Liam op te halen, die er met twee stenen in zijn jaszak in zee is gelopen. Ze herinnert zich haar jeugd in het gezin met toen nog twaalf kinderen. Ze denkt aan haar altijd al afwezige en nu steeds verder vervagende moeder die ze haar onophoudelijk baren verwijt. En aan Liam, de geliefde, zelfdestructieve, alcoholistische broer wiens probleem ’nooit iets groots was’ maar ’altijd honderd kleinigheden’.

Rond Liam speelt een duister geheim dat zal worden onthuld, maar de kracht van ’The gathering’ schuilt niet in die ietwat voorspelbare plot. De kracht schuilt in Enrights observaties over leven, dood, familie, religie. Heden en verleden raken verweven, zoals nu eenmaal gebeurt in een rouwproces, en onder Veronica’s herinneringen en associaties giert haar boosheid en frustratie.

De schrijfster schetst een onuitgesproken bijna onpersoonlijke familieband. Ergernis en gehechtheid gaan samen op. ’Het is net alsof ik van geen van hen familie ben’, denkt Veronica tijdens de samenkomst in de rouwkamer. ’Maar er is ook een geraas in mijn bloed’.

De vervreemding die Veronica lang onderdrukte – ’het leven tussen aanhalingstekens’ – dringt zich naar boven. Ze verlaat haar man, die haar in de loop der jaren steeds vreemder is geworden, en dochters. Het is alsof de waanzin in een familie besmettelijk is. Had Enright Liams verhaal ook direct kunnen vertellen?

Enright: „Dat is een interessant punt, maar ik denk eigenlijk dat Liams geschiedenis al in heel veel andere boeken is beschreven. De basis van mijn verhaal is de Griekse tragedie over Antigone, die haar door de koning verstoten broer Polyneikes toch een eervolle begrafenis wil geven. Ik wilde juist per se het verhaal van Veronica vertellen. Ook omdat schrijven over vrouwen nadat ze kinderen hebben gekregen je eigenlijk voor narratieve problemen stelt. Ze gaan niet zomaar weer weg van die kinderen, dat doen de meeste moeders niet. En het moest ook Veronica zijn, omdat vrouwen de beheerders van de pijn zijn. Mannen hebben pijn, vrouwen doen de pijn. Dat is ook wat in mijn boek gebeurt. Liam loopt de zee in, Veronica vangt de klap op. En dat is niet zomaar een taak. Die wilde ik onder woorden brengen. En dan niet braaf de verschillende stadia van rouw, woede, ontkenning, berusting en zo, maar dat wat er gebeurt voordat je die diagnose kunt stellen. Ik schrijf liefst over mensen voordat je die etiketten kunt plakken. Over emoties die nog onbestemd zijn. Ze is op een heel vormeloze plek eigenlijk, Veronica. Verdriet opent je.”

The gathering is zo’n boek van schaduwen geworden, van spoken uit het verleden die Veronica’s perceptie kleuren. Allereerst de schaduw van het opgroeien in een structuurloos, groot gezin. „Het is niet dat de Hegarty’s niet weten wát ze willen, maar dat ze niet weten hóe ze iets moeten willen”, concludeert Veronica cynisch.

Daarnaast is er de schaduw van de katholieke kerk, die de schaamte, de seksuele taboes en het gebrek aan voorbehoedsmiddelen in stand hield. Toch mijdt Enright politiek en moraal. Anne Enright: „Een roman is altijd ook een moreel systeem, maar ik ben niet geïnteresseerd in moraliseren. Dat is saai. Het is roddel. Ik oordeel niet zo snel. En ik ben ook geen sociaal-realistische schrijver. Mijn personages zijn wel altijd wel herkenbaar; ik weet waar ze wonen, hoe hun meubilair eruit ziet, maar dat is niet waar het me om gaat. Ik wil niet dat ze naar klasse beoordeeld worden. Je zou kunnen denken dat mijn boek een kritiek is op de mythe van de Ierse moeder die blij het ontbijt klaar zet en de was ophangt. En dat is het natuurlijk ook. Maar het gaat me eigenlijk om iets anders. Veronica voelt dat de ongerichtheid en doelloosheid waarmee Liam uit zijn leven is gestapt, wordt gespiegeld in de doelloosheid waarmee hij op de wereld is gezet. Dat is wat de familie voor mij betekent. Iets wat niet zo is bedoeld. En dat is geen sociaal probleem, dat is eerder een existentieel probleem.”

Dit Hollywood-melodrama voor intellectuelen, zoals Enright de roman zelf niettemin ironisch noemt, mag dan niet autobiografisch zijn („al voelde het wel zo na twee jaar”, meldt de schrijfster) je raakt aardig onder de indruk van Enrights inzicht in de omgang tussen gezinsleden in een (disfunctioneel) groot gezin. „Alle grote gezinnen zijn hetzelfde” meldt Veronica. „Er is altijd een dronkaard, altijd iemand die een groot succes is geworden, altijd een mysterieuze zus, altijd iemand die als kind is lastiggevallen.”

Enright: „Ik ben erg geïnteresseerd in de verschillen tussen de gekozen liefde (zoals de seksuele liefde) en de biologische liefde. Veronica is hulpeloos in de verbintenis met haar familie, ze kan niet van ze weg. Ze kan er niets aan doen dat ze van Liam houdt. En een groot deel van de tijd houdt ze ook helemaal niet van hem. Ze ergert zich. Het is ook eigenlijk erg gevaarlijk om van je broers of zussen te houden. Het is een heel vroeg taboe. Pas na Liams dood kan ze zichzelf de liefde toestaan en juist daarom komt de klap ook zo hard aan. Dat gebeurt sneller in het geval van een broer of zus dan wanneer het gaat om iemand die je uitgekozen hebt, en bij wie het is toegestaan, zelfs nodig is, dat je je liefde verwoordt, dat je deze uitdrukt.”

Het geheim van Liam draait om seksueel misbruik; geen onbekend fenomeen in Ierland. In de jaren negentig waren er diverse schandalen rond misbruik door priesters. Toch houdt Enright de katholieke kerk daarbuiten.

Enright: „De katholieke kerk is in Ierland is een veel te groot instituut en een veel te gemakkelijk object. Maar het moest wel een seksueel geheim zijn. In Ierland draaien de familiegeheimen om seksuele geheimen. Wij hebben de Tweede Wereldoorlog niet. En tegelijk gaat het me ook helemaal niet om die onthulling. Het duurt ook lang voordat Veronica het geheim rond Liam kan benoemen. Als ze zich eindelijk realiseert dat het er echt is, is het te laat om het aan haar broers en zussen, te onthullen. Wat doet de waarheid er nog toe? Wat voor zin heeft het om het verhaal van misbruik van een dode man door een andere dode man te vertellen? Dat is trouwens ook zo’n familieritueel: bekent iemand iets belangrijks van vroeger aan de keukentafel, reageren de anderen alleen maar verbaasd met: Oh.”

Het leven voltrekt zich volgens Enright in cirkels, we maken omtrekkende bewegingen. Er is geen eenduidig, lineair verhaal richting oplossing. Geen openbaring of verlossing. ’Geen Oprah-show’ zegt ze lachend, „dat vinden sommige lezers ook jammer.”

Veronica slaat op drift maar geeft op gegeven moment haar verzet weer op. Ze keert terug naar haar gezin. „Ik val al maanden mijn eigen leven in. En ik sta op het punt te landen”, zo luiden de fraaie laatste zinnen. That’s it. Geen catharsis, geen klassiek happy end, eerder een overgave. „Er zijn mensen die het een heel droevig einde vinden, maar dat begrijp ik helemaal niet”, zegt Enright. „Ik vind het een triomf. ’A really keen triumph’. In staat zijn om gewoon je leven te leven, is niet zomaar iets. Dat is iets heel, heel goeds.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden