Het leven is lichter als je denkt

Coen Simon Beeld Trouw

Op zijn sokken, tijdens een muziektherapeutische workshop, komt filosoof Coen Simon tot een helder inzicht over het moment waar denken overgaat in doen. "Denken is kunnen."

Een tijdje geleden gaf ik in Nijmegen een lezing voor de Nederlandse Vereniging voor Muziektherapie. De voorzitter van de vereniging, een psychiater uit Utrecht, wist uit mijn boeken dat ik een beetje gitaar speel en zing, en hij had me bij zijn uitnodiging gevraagd of ik mijn verhaal dan misschien zou willen afsluiten met een lied - "dat past prima bij een studiedag met muziektherapeuten".

Ik ben niet de eerste die zich iets voorneemt en dan merkt dat de situatie in realiteit heel anders is dan hij zich voorstelde. Voor ik er erg in had, had ik ja gezegd en nu stond ik daar tegenover tweehonderd psychiaters, psychotherapeuten, pedagogen, studenten en anderen die op een of andere manier het werk in de zorg combineren met muziek als therapie. Niet alleen een publiek van geschoolde muzikanten dus, maar de meesten, zo nam ik aan, ook nog eens met een geoefend oog om podiumvrees en innerlijke paniek van veraf te herkennen.

In een kring in een gymzaaltje
Ook al ben ik inmiddels gewend aan de discrepantie tussen mijn overmoedige voornemens en de vaak wankelmoedige uitvoering ervan, het blijft een hachelijke kunst je te redden uit zo'n situatie. Hoe ik het deed, weet ik niet meer. In elk geval zong ik mijn lied en kon ik tenslotte opgelucht applaus en een bosje bloemen in ontvangst nemen.

Maar achteroverleunen was er nog niet bij. De voorzitter drong er vriendelijk op aan dat ik zou deelnemen aan een van de vele workshops van hun studiedag, die in het teken stond van improvisatie. Ja leuk, hoorde ik mezelf zeggen. Ik koos voor het onderdeel 'klank en ritme' en nog geen tien minuten later stond ik op mijn sokken in een kring in een gymzaaltje.

We kregen allemaal een stok die een hoge 'klónk!' gaf als-ie neerkwam op de gymvloer. Om los te komen, vroeg de workshopleider ons met hem mee te bewegen. Hij liep met sierlijke passen, zwaaide met zijn armen, boog naar het midden voorover of bewoog achterwaarts uit het midden vandaan. Als een kwal kwam de kring in beweging en vormde op magische wijze patronen, die bij tijd en wijle werden begeleid met het meerstemmig houten geklonk als de stokken botsten. Een onverwacht hypnotiserend genoegen.

Dit is zeker wat ze bedoelen, dacht ik, met 'in-het-nu-leven'. Ik heb een hekel aan die uitdrukking. Ze wordt meestal gebruikt door diegene die na zelfdiagnose heeft vastgesteld dat hij te veel wil en te veel verwacht en daardoor moeilijk kan omgaan met de onherroepelijke tegenvallers. De diagnose zal misschien in veel gevallen kloppen, maar helaas heeft de daaropvolgende zelfhulp meestal tot gevolg dat iemand of stuurloos met alle winden van 'nu' meewaait of zich in het allerkleinste 'nu' terugtrekt, waar hij buiten alle kritiek van zijn omgeving valt - dat laatste noemen we narcisme.

Indrukwekkend golvend patroon
Het probleem blijft natuurlijk dat een mens in zijn leven moet handelen met het gevaar zijn eigen wil teleur te stellen en zijn voorstellingen aan diggelen te zien gaan. Het leven wordt nu eenmaal nooit zo gemakkelijk als het gedachteloos volgen van een leider; niet alleen omdat we niet weten welke leider we moeten volgen, maar ook omdat we het liefst zelf de leider zijn.

 
De voorzitter drong er vriendelijk op aan dat ik zou deelnemen aan een van de vele workshops van hun studiedag, die in het teken stond van improvisatie

Gelukkig kwam de workshopleider mijn gedachte tegemoet toen hij de collectieve flow verbrak met het opvoeren van de moeilijkheidsgraad van onze reidans. Op vier na gingen alle stokken op een hoop in het midden. De vier mét stok, die naast elkaar in de kring stonden, moesten met de klok mee in een draaiende beweging hun stok geven aan de volgende in de kring. Dat betekende dat de eerste de stok meteen aan de eerstvolgende kon geven, maar de tweede moest verder doordraaien, om de eerste twee heen, de derde nog iets verder om er drie over te slaan en de vierde moest zowat de hele kring oversteken om de stok kwijt te kunnen. Na wat haperingen ontstond heel even een indrukwekkend golvend patroon, dat toen met veel gegiechel strandde in wanordelijk gehuppel.

We kregen de instructie nog een keer, nu met de opmerking ons te concentreren op de volgorde. En opnieuw zette de kring zich als een wiel in beweging. Verbetenheid voorkwam nieuw gegiechel, maar al hielden we het langer vol, ook ditmaal werd de magie abrupt verbroken alsof er een stok tussen de spaken werd gestoken.

Op de vraag van de workshopleider wat er mis ging, ontspon zich een discussie. Een man meende dat we meer moesten 'loslaten''.

Een vrouw zei dat het juist de truc was om alleen te 'focussen' op de twee personen met wie je de stokken uitwisselde.

De workshopleider, behalve therapeut ook een verdienstelijk jazzdrummer, glimlachte als een oosterse wijsgeer. Dit zijn de twee dingen die mis kunnen gaan bij een improvisatie, zei hij: of je laat je te veel meevoeren door wat je overkomt, of je houdt stellig vast aan een plan. Wil je dat er muziek klinkt, dan moet je bereid zijn voortdurend van de ene houding over te schakelen naar de andere. Laat je je te veel gaan, dan wordt het een rommeltje, volg je nauwgezet je plan, dan loop je vast.

Witregel
Ik was er nog de hele dag vol van. Een betere uitdrukking van het denken had ik nog nooit aan den lijve ondervonden. Dat een mens in staat is zijn leven zowel te bezien als centrum van zijn wereld, als vanuit een gedacht vogelperspectief - dat weet iedereen die weleens een plattegrond heeft gebruikt om te weten waar hij uithangt. We staan er alleen vrijwel nooit bij stil dat die schakeling van het ene naar het andere perspectief geen logische overgang is, maar een breuk, een witregel, een sprong in het diepe.

De filosofie had me geleerd dat ook het denken een breuk is, een breuk met het alledaagse, een tijdloos moment in het 'land van het denken' volgens Immanuel Kant. Maar deze breuk had ik nog nooit zo duidelijk gevoeld als tijdens deze muziektherapeutische workshop.

Zo bracht de oefening me op een spoor waar het denken overgaat in het doen. Het begin van een antwoord op de vraag waarom het leven lichter is als je denkt.

Dat denken het leven lichter kan maken, klinkt misschien tegendraads, aangezien we denken meestal associëren met iets zwaars of zelfs zwaarmoedigs. Maar de zwaarte van het denken komt niet van het denken zelf, maar van het oponthoud waar dat denken voor zorgt in onze dagelijkse gewoonten.

 
Een betere uitdrukking van het denken had ik nog nooit aan den lijve ondervonden

Eerst is er dat oponthoud, de ontregeling, dan komt het denken. Ondertussen zeurt de wil ongeduldig om een oplossing. Het denken heeft daar helemaal geen last van.

Waar denken we aan als we aan denken denken? Het meest gangbare beeld dat we van denken hebben, is van Sherlock Holmes die op een pijp sabbelt: er is een probleem dat in de stilte van iemands brein wordt opgelost. Maar het denken van de filosofie is geen logische puzzel. En met piekeren, peinzen, tobben en twijfelen heeft het ook niets te maken.

Wat die denkwijzen gemeen hebben, is de wil om tot een oplossing van een probleem te komen. Maar het denken van de filosofie is een denken zonder zo'n praktisch doel.

Als iets ons leven zwaar maakt, dan is het wel het eigentijdse mantra 'willen is kunnen'. Waar een wil is, is een weg. Ja, een lange lange weg te gaan, want je kunt wel van alles willen, maar niet alles kan. En die beperking geldt nu juist niet voor het denken. Niet wíllen is kunnen, maar dénken is kunnen. Denken is juist een noodzakelijk instrument om te kunnen handelen.

Hannah Arendt
Het probleem van de detective en ook dat van de tobber is uiteindelijk een overzichtelijk probleem. Er is een beperkt aantal variabelen, anders zou hij niet tot een oplossing kunnen komen. Het leven zelf mist deze overzichtelijkheid ten enenmale.

Er is geen enkele detective teruggekomen met een antwoord op de vraag waar het bestaan zich eigenlijk bevindt, of (iets dichterbij) wat er het eerstvolgende moment zal gebeuren. En terwijl de mens zulke beslissende vragen over zijn eigen bestaan onbeantwoord laat is hij toch in staat om te handelen.

Handelen is volgens Hannah Arendt 'het menselijke vermogen tot het in gang zetten van processen waarvoor geen precedent bestaat en waarvan de uitkomst onzeker en onvoorspelbaar blijft'.

Wie echt handelt, breekt niet alleen met de toekomst van een halsstarrig voornemen en met de automatismen uit het verleden, maar ook met het leven-in-het-nu.

Het denken oefent deze improvisatie met het ongewisse, een lopen zonder grond onder je voeten. Hoeveel lichter wil je het hebben?

Reageren? Hoe spiritueel bent u? Belandde u wel eens bij een numeroloog of auralezer? Doet u misschien aan yoga? Of moet u er helemaal niets van hebben? Mail ons in maximaal 150 woorden: tijdpost@trouw.nl

 
Het probleem van de detective en ook dat van de tobber is uiteindelijk een overzichtelijk probleem
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden