Het leven eren zonder religieuze stuff

De Britse komiek Sanderson Jones begon in 2013 een kerk zonder God, 'om te vieren hoe prachtig het leven is'. Nu is het een wereldwijde beweging.

Als de muzikanten van de Amazing Band het openingslied inzetten, gaat de gemeente staan, om met behulp van een beamer voluit mee te zingen. "Well, Romeo and Juliet, Samson and Delilah..."

Inderdaad, The Pointer Sisters.

"Cause when we kiss, ooooh: Fire!"

Handen gaan de lucht in, sommige gemeenteleden zijn op hun stoelen geklommen.

Wat gebeurt hier? Niemand die het beter weet dan de man die op het podium staat: Sanderson Jones, Jezus-lookalike uit Londen, zij het dan met bril, van professie stand-up comedian, een man met heimwee naar de kerk, maar niet naar God. Hij is oprichter van de Sunday Assembly, een seculiere 'kerk' die sinds de eerste bijeenkomst in 2013 is uitgegroeid tot een wereldwijd fenomeen met afdelingen in 65 steden, waaronder vier in Nederland.

"Dat jullie hier nu zijn, dat ik hier ben, bewijst dat wat je droomt werkelijkheid kan worden", zegt hij tegen zijn volgelingen - niet helemaal de juiste term - in het Utrechtse restaurant-theater Venue. "Tien jaar geleden ging ik naar een kerstdienst en dacht: zo zou ik het leven ook wel willen vieren, maar dan zonder de religieuze stuff. En dat is precies wat we nu doen."

Vervolgens vertelt Jones wat hij vaker vertelt: hoe zijn moeder stierf aan kanker toen hij tien was en hoe dat de twijfels voedde die hij toch al had over het geloof van de Anglicaanse kerk, waarin hij opgroeide. Hij las, jong als hij was, mythes uit alle werelddelen en kon niet meer geloven dat de bijbelse verhalen wezenlijk anders waren - God verdween uit beeld. Maar na verloop van tijd kwam daar iets anders voor terug. "In plaats van verdriet kwam dankbaarheid. Omdat mijn moeder überhaupt geleefd had. Omdat ik daar tien jaar getuige van mocht zijn. Omdat ik door haar geliefd werd. En die ervaring zette me op een spoor: elk moment van het leven kan een bron van verwondering en dankbaarheid zijn."

Lezing, geen preek

Vormgeven aan die gedachte, dat is de kortste samenvatting van wat de Sunday Assembly doet. Met bijeenkomsten op zondagmorgen - in Londen twee keer per maand, in de meeste andere steden één keer - waar een lezing wordt gegeven (geen preek), persoonlijke verhalen worden verteld (geen getuigenissen) en popsongs worden gezongen (geen psalmen).

"Zoals Jon Kabat-Zinn het religieuze uit het boeddhisme haalde en het resultaat mindfulness noemde, zo halen wij het religieuze uit de kerk en noemen het resultaat churchfulness," zegt Jones, in een gesprek voorafgaande aan de bijeenkomst in Utrecht. "Wat dat is? Kijk naar ons motto: 'Live better, help often, wonder more'."

Maar wat is een beter leven? Kan Jones als voorman van wat hij zelf een 'toevallige wereldwijde beweging' noemt, niet wat meer houvast geven over de bron van zijn optimisme en vreugde? "Voor mij is het toch gewoon het overweldigende besef dat het leven mooi is. Daar is geen bron van buiten voor nodig. Maar dat God voor mij een stap te ver is, wil niet zeggen dat ik tegen religie ben. Ik ben voor 99,99 procent atheïst, maar als Jezus morgen toch verschijnt, zal ik zeggen: hé, we hebben hetzelfde kapsel, laten we vrienden zijn."

Natuurlijk is het goed denkbaar, zegt Jones, dat het leven zonder enige betekenis is en dat al onze inspanningen nergens toe leiden, maar dan nog is het prachtig om te bestaan.

"Het zat al in mijn eerste voorstelling, die heette: 'Another heartbreaking but ultimately life-affirming show about death'. Het is niet dat ik de schaduwkant van het leven niet ken. Ik heb begrafenissen geleid. Maar juist daar zie je dat er ook gelachen kan worden op momenten van verdriet - en die lach is de basis van onze seculiere spiritualiteit."

De Sunday Assembly beschikt over een grondslag (geen geloofsbelijdenis), die lokale afdelingen moeten onderschrijven. Aanvankelijk stond de organisatie daarin beschreven als een 'gemeente zonder God', maar dat is gewijzigd in 'seculiere gemeente'.

Dankjewel

Voor militante atheïsten in New York, die zich wilden aansluiten om zich lekker tegen het geloof te keren, betekende dat dat ze hun heil elders moesten zoeken. Het is ook zo, zegt Jones, dat de Sunday Assembly nauwelijks kritiek krijgt uit kerkelijke hoek, en veel meer van atheïsten. Zij verwijten hem kerkje te spelen en het ongeloof niet serieus genoeg te nemen.

Misschien zit daar iets in - nergens in het gesprek toont Jones zich enthousiaster dan wanneer de middeleeuwse christelijke mysticus Meister Eckhart ter sprake komt. "Op hem ben ik afgestudeerd!" roept Jones en hij pakt zijn e-reader erbij. "Kijk, deze uitspraak van hem is mijn lijfspreuk: 'Als het enige gebed dat je in je hele leven zegt 'dankjewel' is, dan zal dat genoeg zijn'."

Geen dogma's, maar radicaal inclusief

Is de Sunday Assembly een surrogaatkerk? Voor sommige bezoekers wel, voor anderen niet. "Ik zou het niet weten", zegt Laurien van Hoorn, "ik ben nog nooit in een kerkdienst geweest." Van Hoorn, 28, dierenarts, bezoekt de Assembly in Utrecht, omdat ze het mooi vindt mensen te ontmoeten. En de lezingen die worden gegeven, vindt ze ook interessant, zoals onlangs over robotisering en hoe die de ouderenzorg kan verbeteren. De boodschap is altijd positief, en nooit leerstellig. "Ik denk dat ze in een kerk meer proberen op te leggen wat je moet denken."

Alle Nederlandse afdelingen, die afgelopen september tegelijkertijd begonnen, trekken ongeveer zestig tot tachtig bezoekers. In Amsterdam, Rotterdam en Utrecht bestaat het publiek vooral uit eind-twintigers en dertigers, in Apeldoorn ligt de doorsnee-leeftijd hoger. "Dit is nu eenmaal geen studentenstad", zegt initiatiefneemster Mirjam Jansen. Zelf komt ze oorspronkelijk uit het 'rijke roomse zuiden', maar de katholieke traditie kon haar niet meer inspireren in haar zoektocht naar 'het goede leven'.

Meerdere bezoekers in Apeldoorn hebben een kerkelijke achtergrond, we hebben het hier tenslotte over de biblebelt. "Sommigen zijn nog steeds gelovig, maar voelen zich niet meer thuis in de kerk. Anderen geloven niet meer, maar hebben wel behoefte aan contact met gelijkgestemden," zegt Jansen.

Bestempel het gedachtengoed van de Sunday Assembly tegenover Jansen niet als vaag. Zij noemt het 'open' en zegt dat 'in die openheid juist onze kracht ligt'. "We hebben geen leer, geen dogma's, geen leiders. Dat past allemaal niet meer in deze tijd."

Landelijk coördinator in Nederland is Jan Willem van der Straten, net afgestudeerd in theologie en religiewetenschappen aan de Vrije Universiteit. Van der Straten, net zo indrukwekkend bebaard als Sanderson Jones, werd niet-religieus opgevoed, maar keerde zich tot het christendom na het zien van uitzendingen van tv-predikant Joel Osteen. Tussen gelovig-zijn en de Sunday Assembly bestaat geen tegenstelling, zegt Van der Straten: "Wij zijn radicaal inclusief. Dat we verschillende vertrekpunten hebben, doet er niet toe, zolang we elkaar maar willen ontmoeten."

Godsdienstsocioloog Stoffels: Behoefte aan gemeenschap

Voor godsdienstsocioloog Hijme Stoffels, hoogleraar aan de Vrije Universiteit, onderstreept de opkomst van de Sunday Assembly het belang dat mensen hechten aan gemeenschap.

"De behoefte daaraan is heel groot, en je ziet hier waarschijnlijk een reactie op de doorgeslagen individualisering van de afgelopen tijd."

Dat het idee van een Britse stand-up-comedian (Stoffels: "Het begint toch altijd bij de chemie in het hoofd van individuen") in zoveel landen aanslaat, illustreert hoe een jongere generatie zoekt naar verbinding, buiten de traditionele instituten om. Vervolgens lenen ze toch weer onbekommerd leentjebuur bij de kerk. Niet verwonderlijk, vindt Stoffels. "De eredienst is een formule die de afgelopen 2000 jaar toch heeft bewezen een zekere kracht te hebben."

Het opvallende is dat de keuze van de Assembly om gemeente te zijn zonder God, maar ook zonder atheïsme, samenvalt met initiatieven van verschillende kerken om bruggen te slaan naar anderen door het (on)geloof niet langer als scheidslijn te hanteren. "Er zijn evangelische kringen die over grenzen heen proberen te kijken door de optie van de twijfel open te laten en te zoeken naar nieuwe verbintenissen. Of neem de Preek van de Leek, waarbij kerken buitenstaanders het woord geven, en God even buiten beschouwing laten."

Zo doemen 'hybride vormen van een nieuwe spiritualiteit' op, waarbij niet vaststaat of een bovennatuurlijke God vereist is.

Dat lijkt, zegt Stoffels, de stelling te bevestigen van Emile Durkheim, grondlegger van de sociologie, die religie bij uitstek 'collectief' noemde. Om welke religie het ook gaat, wat de gelovigen doen - of het is door rituelen uit te voeren of dogma's te belijden - is ter bevestiging van hun gezamenlijkheid.

Stoffels: "Zo werkt het ook bij de Sunday Assembly. Daar is 'het vieren van het leven' wat samenbindt."

Oprichter Sanderson Jones (blauw T-shirt) van de Sunday Assembly in Utrecht. Deze seculiere beweging organiseert bijeenkomsten in vier Nederlandse steden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden