Het land met de sterkste schouders

Veel vluchtelingen aan de poorten van Europa hebben hun zinnen gezet op Duitsland. Dat is in tal van - maar niet alle - opzichten een verstandige keuze, legt correspondent Antoine Verbij uit.

In Duitsland wordt steeds vaker en steeds scherper onderscheid gemaakt tussen 'oorlogsvluchtelingen' en 'economische vluchtelingen'. In beide groepen hebben velen hun zinnen gezet op Duitsland. Voor de economische vluchtelingen, die veelal van de Balkan komen, is de keuze duidelijk: Duitsland is in Europa het land met de sterkste schouders.

Maar waarom willen oorlogsvluchtelingen uit verre landen als Syrië, Irak, Afghanistan, Pakistan en Eritrea juist naar Duitsland? Daar is nog geen systematisch onderzoek naar gedaan. Wel rijst een beeld op uit reportages uit die landen en uit de verhalen van inmiddels gearriveerde asielzoekers. Er zijn tal van redenen. Die zullen niet allemaal een even grote rol spelen in het bewustzijn van de vluchtelingen. Hieronder volgen eerst de belangrijkste redenen. Daarna komen mogelijke bijkomende redenen. En ten slotte een reden waarom aan Duitsland ook een enkel bezwaar kleeft.

1 Het globale imago

Ook in het Midden-Oosten en in Afrika weet men dat Duitsland het grootste en welvarendste land van de Europese Unie is. De werkloosheid is er laag, de levensstandaard hoog. Het is er betrekkelijk vreedzaam en vooral in de grote steden heeft men de nodige ervaring met de aanwezigheid van grote groepen vreemdelingen. Het is ook een kwestie van imago. Duitse bedrijven zijn over de hele wereld actief en zichtbaar. Hun auto's hebben een hoge status. De Duitse politieke leider, bondskanselier Angela Merkel, is wereldwijd bekend en geniet hoogachting. Er gaat een geruststellende werking uit van het beeld: Duitsland is een land waar je een 'normaal' leven kunt leiden.

2Kans op werk

Kern van wat in de ogen van de asielzoekers een 'normaal' leven is, is werk. Veel van de oorlogsvluchtelingen zijn vakmensen: leraren, verplegers, gekwalificeerde arbeiders, technici, ingenieurs. Of ze het op hun vlucht beseffen of niet: Duitsland schreeuwt om zulke vaklui. Tal van werkgevers zijn bereid asielzoekers in dienst te nemen en mee te betalen aan opleidingen en taalcursussen. Werkgevers kritiseren wel de bureaucratische hindernissen die asielzoekers moeten nemen voordat ze mogen werken. Onlangs zijn de regels enigszins versoepeld. Asielzoekers mogen (onbetaalde) stages lopen. Pas na afronding van de asielprocedure mogen ze zelfstandig op zoek naar werk. Maar ook die beperking staat onder druk, zodat de kansen op werk stijgen.

3 Familie en bekenden

Afgelopen jaren hebben al talrijke oorlogsvluchtelingen asiel aangevraagd in Duitsland en ook gekregen. Van hen gaat een belangrijke aanzuigende werking uit. Veel van de mensen die nu vanuit oorlogsgebieden naar Europa onderweg zijn, hebben van familieleden en bekenden de verhalen over Duitsland gehoord. Aankomende vluchtelingen hopen bij familie en vrienden een onderkomen te vinden. Maar daarbij stuiten ze op bureaucratische obstakels. Na de eerste opvang worden ze naar een deelstaat of gemeente doorgestuurd. Daar mogen ze niet weg, ook niet om familie en bekenden in andere deelstaten of gemeenten te bezoeken. Die regeling wordt mogelijk versoepeld.

4 Aanvaardbare voorzieningen

De oorlogsvluchtelingen koesteren de verwachting dat, na alle misère van de lange vlucht, in Duitsland een fatsoenlijke opvang wacht. En in het algemeen is dat ook zo. Er zijn onderkomens, er is verzorging met eten, er is medische hulp, er staan hulpverleners klaar voor de individuele begeleiding. Maar ook Duitsland stuit op zijn grenzen. Onderkomens die beneden de maat zijn, hulpverlening die op zich laat wachten, registratieprocedures die langer duren dan beloofd. Deze week heeft de regering besloten het budget voor de opvang van vluchtelingen te verdubbelen. Het geld voor het jaar 2016 wordt alvast aangesproken.

5 Functionerende bureaucratie

De Duitse overheid spant zich in. Ze probeert de geplande termijnen voor de asielprocedure zo goed mogelijk aan te houden. Eerste opvang, registratie, asielaanvraag, documentering van het vluchtverhaal, voorlopige erkenning, verhuizing van eerste opvang naar betere onderkomens, afronding van de asielprocedure. Binnen zes weken zouden de asielzoekers de eerste opvang moeten kunnen verlaten en dat lukt lang niet altijd. Het personeel dat de procedures moet uitvoeren, draait op volle toeren. Gepensioneerde ambtenaren krijgen het verzoek te komen helpen en velen doen dat ook. Maar de wachtkamers blijven vollopen en de rijen voor de deuren zijn lang.

6 Flexibele omgang met 'Dublin III'

Eigenlijk moet iedere asielzoeker die Europa bereikt, asiel aanvragen in het land van binnenkomst. Dat hebben de Europese regeringsleiders in 2013 in Dublin besloten. Die regeling is feitelijk buiten werking gesteld. Duitsland stuurt asielzoekers die zich melden nog maar zelden terug naar Griekenland of Italië. Ook de afspraken binnen de Europese Unie over de verdeling van vluchtelingen over de lidstaten is vastgelopen. Veel landen trekken zich er niets van aan. Nu verwachten velen van Merkel dat ze het voortouw neemt in Europa en bijvoorbeeld voor het najaar een topoverleg over het asielvraagstuk op touw zet. Ze sprak er deze week over met de Franse president Hollande.

7 Kans op een normaal onderkomen

Wat in Europa niet werkt, werkt wel in de Federale Republiek Duitsland. Hebben de asielzoekers eenmaal een al dan niet voorlopige verblijfsvergunning, worden ze over de verschillende deelstaten verspreid volgens de 'Königsteiner sleutel': iedere deelstaat neemt naar vermogen asielzoekers op, de welvarendste de meeste. De bedoeling is dat de aspirant-Duitsers in gewone huizen temidden van andere Duitsers terechtkomen. Dat lukt, gezien de enorme toestroom, momenteel heel moeilijk. Velen komen eerst nog in verzamelonderkomens terecht: hotels, vakantiecentra, lege scholen, enzovoort. Gemeenten, deelstaten en de federale regering zoeken, soms ruziënd, naar oplossingen.

8 Kansen voor kinderen

De meeste asielzoekers zijn (jonge) mannen. Maar de tweede grote groep bestaat uit jonge gezinnen. Een van de meest gehoorde argumenten voor de keuze voor Duitsland, zijn de mogelijke kansen voor kinderen op een betere toekomst. In Duitsland is veel aandacht voor de opvang van de kinderen van asielzoekers. Ze hebben schoolplicht. Scholen worden geacht speciale voorzieningen, met name taalonderwijs, voor kinderen van vluchtelingen aan te bieden. Dat kunnen veel scholen niet aan. Maar het voorstel van een minister uit de deelstaat Thüringen, om de schoolplicht voor die kinderen op te heffen, stuitte op brede en heftige kritiek.

9 Grote inzet van vrijwilligers

De bereidheid om oorlogsvluchtelingen te helpen is in Duitsland verhoudingsgewijs groot. En die hulp bestaat niet alleen uit giften en goederen, maar ook onder meer uit artsen en advocaten die buiten hun werk om in opvangcentra hun diensten aanbieden.

Het heeft even geduurd voordat die hulpvaardigheid evenredige aandacht van politici en media kreeg naast alle berichten en zorgen over de gewelddadige vreemdelingenhaat. Bondspresident Gauck sprak afgelopen woensdag tijdens een bezoek aan een opvangcentrum in Berlijn over een 'lichtend' en een 'duister' Duitsland.

10 Sterke politieke consensus

Na de gewelddadige incidenten in Heidenau, waar een georganiseerde groep bij een opvangcentrum politie en hulpverleners aanviel, is de politieke consensus in Duitsland versterkt. Het bezoek van Merkel aan Heidenau, waar ze zich deze week voor 'volksverrader' moest laten uitschelden, heeft de politieke rijen gesloten. Geen politicus waagt het nog om het recht op bescherming voor asielzoekers uit oorlogsgebieden in twijfel te trekken. Zelfs niet politici van de populistische AfD en de conservatieve Beierse CSU.

Het signaal van Merkel, die het rechts-extreme geweld 'beschamend en afstotelijk' noemde, kwam laat, maar heeft wereldwijde uitstraling.

11 No-go areas

Natuurlijk sijpelen verhalen over rechts-extreem geweld in Duitsland ook door naar de mensen op de vlucht. En de vluchtelingen die al in Duitsland zijn aangekomen, leven met de angst dat ze op straat op afwijzing, bedreiging en geweld kunnen stuiten. Er zijn her en der gebieden waar asielzoekers zich beter niet kunnen vertonen. Met name in kleinere steden in het oosten van het land, zoals in Heidenau bij Dresden, hebben rechts-extremisten de straten veroverd, mede als gevolg van een historisch gegroeide laksheid onder politie, justitie en burgers. Daar kan Duitsland vluchtelingen niet de bescherming bieden die zowel de grondwet als de humanitaire Duitse geest verlangt.

12 Wankel evenwicht

Hoe lang kan het goed gaan? De inspanningen van de instituties, de hulpvaardigheid van de vrijwilligers, de consensus in de politiek: velen vragen zich nu al af hoelang de boog gespannen kan blijven. Wanneer bereikt Duitsland de grenzen van zijn capaciteit? Slaan extremisme en populisme alsnog bressen in de Duitse 'welkomstcultuur'? Duitsland heeft in het naoorlogse verleden al twee keer bewezen grote aantallen vluchtelingen te kunnen verwerken: rond het einde van de Tweede Wereldoorlog ging het om miljoenen Duitsers die werden opgejaagd door Stalins Rode Leger, en begin jaren negentig kwamen vele honderdduizenden vluchtelingen uit het uiteenvallende Joegoslavië. Hun opname in de Duitse samenleving ging in beide gevallen niet zonder slag of stoot. Maar dat beide keren Duitsland uiteindelijk slaagde, daaruit zouden de huidige vluchtelingen uit het Midden-Oosten en Afrika moed kunnen putten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden