Het land dat rijk werd door geen lastige vragen te stellen

Wolkenkrabbers in Panama-Stad. Beeld afp

De autoriteiten in Panama deden vannacht een inval bij Mossack Fonseca, het juridisch adviesbureau dat bekend werd door de Panama Papers, op zoek naar illegale activiteiten. Correspondent Jan-Albert Hootsen schetst een portret van een belastingparadijs dat zich langzaamaan gedwongen ziet om een beetje transparant te worden.

De skyline van Panama-Stad is als geen andere in Midden-Amerika. In plaats van de laagbouw die de hoofdsteden van naburige landen als El Salvador en Costa Rica kenmerkt, domineren gloednieuwe wolkenkrabbers de Panamese horizon.

Niet alleen die hoogbouw maakt Panama-Stad bijzonder. De infrastructuur is er beter dan in de rest van de regio. Het kan pronken met het eerste metrosysteem van Midden-Amerika. Het heeft de drukste en modernste luchthaven van de regio. Er staat zelfs een toren die de naam van Donald Trump draagt.

Dienstensector
"Wat Panama uniek maakt in de regio, is dat de economie vooral drijft op diensten", zegt Hugo Santaromita, een Venezolaans politiek commentator met een dagelijks opinieprogramma op de Panamese radio. De dienstensector bedraagt liefst 80 procent het bruto binnenlands product; naar verhouding zelfs meer dan die in Nederland. "De andere Midden-Amerikaanse landen drijven vooral op landbouw en industrie."

Die dienstensector wordt gedomineerd door drie factoren die de economie uniek in de wereld maken: de vrijhandelszone in 's-lands tweede stad Colón, de grootste op het Westelijk Halfrond, het Panama Kanaal en de financiële dienstverlening.

Het kanaal, van vitaal belang voor het wereldwijde zeetransport, was tot 1999 in Amerikaanse handen, maar werd dat jaar overgedragen aan Panama en zorgt sindsdien samen met de vrijhandelszone in Colón voor een stabiele, jaarlijkse instroom van miljarden dollars in een land met net iets meer dan drie miljoen inwoners, waarvan een derde is samengeklonterd in de hoofdstad.

John D. Rockefeller
Het is datzelfde kanaal dat bijna een eeuw geleden de aanzet gaf tot de Panamese financiële sector die met de onthulling van de Panama Papers nu zo in opspraak is gekomen. Panama als belastingparadijs was oorspronkelijk een vinding van John D. Rockefeller, de Amerikaan die dankzij oliegigant Standard Oil de rijkste man ter wereld werd.

Op zijn aandringen besloot de Panamese regering toe te staan dat buitenlandse schepen onder Panamese vlag konden worden geregistreerd, waardoor grote bedrijven als Standard Oil makkelijk belasting konden ontduiken. In de decennia die volgden werd die schimmige rol alleen maar uitgebreid; wie kapitaal in Panama wilde onderbrengen, werd amper vragen gesteld. Over belastingverdragen met andere landen werd tot enkele jaren geleden niet eens onderhandeld.

Zo werd het voor iedereen, van miljardairs tot drugsbaronnen, uiterst makkelijk om belasting te ontduiken en crimineel geld wit te wassen in het Midden-Amerikaanse land. En de Panamese economie vaart er al jaren wel mee; terwijl de rest van Latijns-Amerika vorig jaar stagneerde of zelfs in een recessie geraakte, groeide Panama met meer dan zes procent.

Ongelijkheid
De laatste jaren komt de schaduwkant van Panama's unieke status in de wereldeconomie echter steeds vaker aan het licht. De glimmende wolkenkrabbers van Panama-Stad verhullen het feit dat de ongelijkheid in het land enorm is. Het zijn vooral buitenlanders die van de financiële industrie profiteren; in Colón leeft het grootste deel van de bevolking in bittere armoede. Dat leidde de afgelopen jaren meermaals tot sociale onrust.

En zelfs voor publicatie van de Panama Papers nam de internationale tolerantie voor de schimmige financiële sector in het land al af. In 2014 plaatste de Financial Action Task Force, een internationale actiegroep, Panama op de 'grijze lijst' van landen die witwassen veel te makkelijk maken. Pas vorig jaar werd het land er weer afgehaald; onder internationale druk neemt de regering van president Juan Carlos Varela stappen in de richting van meer transparantie.

"Panama heeft zich de afgelopen tien jaar naar de buitenland willen profileren als een soort moderne, Latijns-Amerikaanse tijger", zegt Christopher Sabatini, hoofdredacteur van opiniewebsite Latin America Goes Global. "Maar het moet nu een balans vinden tussen de wens een moderne speler te zijn in de wereldeconomie en zich te ontdoen van het geheimzinnige imago. Het is een keuze tussen transparantie en stevige groei, en dat zal niet makkelijk zijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden