Het land dat dieper en dieper wegzinkt

Is Israël gek geworden? Nee, zeggen waarnemers die gepokt en gemazeld zijn. Het verliest alleen z’n gewiekstheid.

De wereld heeft ongetwijfeld met verbazing en woede gekeken naar Israël, hoe het zijn elitetroepen op schepen afstuurde die humanitaire goederen naar Gaza wilden brengen. Bij deze actie en gevechten op de schepen stierven negen activisten. Terwijl de wereld over hen heen viel, overviel de Israëliërs gisteren nog een ander gevoel: Hoe hadden hun regering en het leger zo koppig en inadequaat kunnen optreden? Deze gevoelens zorgen in een land als Israël, dat bij tegenslagen in zijn jonge geschiedenis altijd vertrouwde op zijn verstand, voor grote onrust.

Hoe had deze actie – iets wat in essentie begon als een humanitaire pr-stunt van Turkse en Europese hulporganisaties – zo kunnen ontsporen? Was er geen scenario denkbaar geweest om deze diplomatieke en militaire ramp voor Israël te vermijden? Waarom had het premier Netanjahoe, op een officieel staatsbezoek in Canada, een volle dag gekost om een verklaring te produceren over zo’n schokkende gebeurtenis?

En waarom had de onderminister van buitenlandse zaken op zijn persconferentie slechts vragen in het Ivriet (Hebreeuws) beantwoord, naast een korte verklaring in het Engels, terwijl Israël altijd zo bezig is met zijn imago en positie in de internationale politiek? Ook de chefstaf van het leger en het hoofd van de marine spraken op die persconferentie slechts Ivriet, en beantwoordden al helemaal geen vragen.

Was het dan echt waar, zoals Henry Kissinger 35 jaar geleden al zei, dat Israël geen buitenlandse politiek voert, alleen binnenlandse. Ofwel: dat de Israëlische regering alleen maalt om wat haar eigen kiezers vinden, en de rest van de wereld verguist.

Niet dat de Israëlische autoriteiten de contouren van het fiasco niet opmerkten. Het wederzijdse met-de-beschuldigende-vinger-wijzen tussen militaire top en politici was maandag al vroeg begonnen. Dinsdag schreeuwden Netanjahoe’s regeringsleden moord en brand omdat de hele operatie niet van te voren aan hen voorgelegd zou zijn. Netanjahoe had de actie alleen voorgelegd aan zijn ’strategische staf’, een kleinere groep van zeven ministers. De Israëlische media roken, zoals gebruikelijk, alweer bloed.

Het beeld dat oprees uit de persconferenties van de autoriteiten – ook al spraken ze dan voor thuispubliek in hun eigen taal – was daarentegen complexer dan gedacht en geschetst in de internationale media. Ergens viel zelfs de vergelijking van het humanitaire konvooi met de Exodus 1947, de vluchtelingenboot die de wereldopinie deed kantelen over de Britse blokkade van holocaust-overlevers die Palestina wilden bereiken. Strategisch analist Yossi Alpher, oud-inlichtingenman en nu betrokken bij de Israëlisch-Palestijnse analytische website bitterlemons.org, steigert bij deze vergelijking. Hoogstens, aldus Alpher, zal dit incident het zogenoemde Goldstone-effect versterken, de kritiek op Israël die ontstond na het onderzoek van de Zuid-Afrikaanse rechter Richard Goldstone naar de Gaza-oorlog van begin vorig jaar. Daarmee raakt Israël internationaal steeds verder geïsoleerd. Het grote verschil met de Exodus, stelt Alpher, is dat de motieven achter het konvooi misschien niet zo onschuldig en vredelievend waren als het leek.

„Deze operatie werd namelijk geleid door een Turkse islamistische organisatie, gelieerd aan de Turkse moslimregering, die weer contacten onderhoudt met de islamistische regering van Iran”, zegt Alpher. „Daarmee wordt zo’n actie onderdeel van een bredere internationale campagne om Israël te delegitimiseren. Bovendien past het daarmee in het complexe beeld van de bredere Turkse strategie een regionaal machtsblok te willen zijn, dat voorzichtig toenadering zoekt tot radicale staten als Syrië en Iran.” Volgens Alpher heeft Israël hierop „tot nu toe nog geen goed antwoord gevonden”.

De met links sympathiserende politicoloog Yaron Ezrahi van de Hebrew University bevestigt dit beeld. „Inderdaad vormden de mensen op de schepen een ’zwart-witte coalitie’, een mix van islamitische extremisten en idealistische Europese vredesactivisten. Voor Israël maakt dat het lastiger een tegenstrategie te vinden, omdat in zo’n geval de terroristen de burgers als menselijk schild gebruiken.”

Ook al was het konvooi dan volgens sommigen een Turks-islamistische samenzwering om Israël voor het blok en voor schut te zetten, dan rest nog steeds de vraag: waarom is Israël in deze val getrapt?

Alpher brengt deze vraagstelling terug tot de kern van het probleem: de al vier jaar oude blokkade van de Gazastrook. Israël heeft hier rigide aan vastgehouden, ondanks het feit dat het ’volkomen contraproductief werkt’, aldus Alpher. „De blokkade heeft Hamas niet op de knieën gekregen, heeft er zelfs niet voor gezorgd dat Hamas niet verder radicaliseerde, en met de blokkade is ook de ontvoerde militair Gilad Sjalit niet teruggebracht.” Alpher zucht hoorbaar. „Het onderliggende probleem is dat Israël niet strategisch meer denkt. Het land zal nieuwe strategieën moeten uitdenken voor de uitdagingen van deze eeuw, zoals de opkomst van Turkije, van Iran, en de aanzwellende campagne om het bestaansrecht van Israël te ontkennen.”

Even alarmerend, voegt Ezrahi toe, is dat het leger aan een soortgelijke kwaal lijdt. „Iedereen hier kon zien dat de vloot als een val diende en je mocht toch verwachten dat de regering en de marine verstandig genoeg zouden zijn om daar niet in te trappen.” In plaats daarvan wordt Israël nu niet alleen beschuldigd van het doden van negen burgers, maar zijn de elite-commando-eenheden op film vereeuwigd terwijl ze aan een touw vanuit een helikopter naar beneden glijden naar een scheepsdek om daar gepakt te worden, neergeknuppeld en met messen gestoken door vijandige passagiers. Het zijn beelden die slechts weergeven hoe onvoorbereid ze waren en die dus ook een klap zijn voor Israëls afschrikkingskracht.

„De marine had tal van mogelijkheden”, merkt Ezrahi op. Een daarvan was om tevoren de scheepsschroeven onklaar te maken door duikers ze met netten te laten bedekken. Ze hadden de schepen dan naar de havenstad Asjdod kunnen slepen, zonder dat maar één commando zich aan boord had hoeven te bevinden. „Er is gefaald aan alle kanten. Er zijn niet de nodige inlichtingen vergaard over wie zich op de schepen bevonden en hoe de mensen zouden reageren. Israël heeft ook kolossaal gefaald op het punt waar het juist zo beroemd om was: zijn verbeeldingskracht.” Zowel de regering als het leger is zo „genadeloos verbureaucratiseerd”, klaagt Ezrahi. „Ze zijn zo fantasieloos dat zij niet kunnen bedenken hoe ze een confrontatie hadden kunnen vermijden en de demonstranten te kijk hadden kunnen zetten. Een alternatief had ook nog kunnen zijn de demonstranten met eerbied te bejegenen en hen tegelijkertijd te beletten de blokkade te doorbreken.”

In plaats daarvan koos Israël in alle opzichten voor de minst vernuftige benadering. En hoe meer Israël faalt in zijn zogeheten kopstoot-strategie – net zoals dat het geval was in de oorlog in Libanon in 2006 en die in Gaza in 2008/2009 – des te onzekerder wordt het. En daarmee ondergraaft het precies de reden waarom het zijn militaire macht aanwendt.”

„De wijze waarop we het hulpkonvooi hebben aangepakt, toont opnieuw aan dat we lijden aan paranoia. En die komt voort uit een verlies van zelfvertrouwen”, zegt Daniel Ben-Simon, parlementslid voor de Arbeiderspartij en een scherp volger van de Israëlische stemming en ethos.

„En die paranoia brengt ons ertoe ons in de verkeerde acties te storten zonder ons rekenschap te geven van de consequenties. Alles is erop gericht te winnen, ongeacht de kosten”, meent Ben-Simon. „We hebben ons verstand verloren. We zijn in wezen het slachtoffer geworden van onze eigen kracht, onze eigen overkill.”

Iets van deze ’overkill’ heeft ervoor gezorgd dat Israël, en met name de regering-Netanjahoe, last heeft van een groot gebrek aan relativiteitszin, voegt historicus Zeev Sternhell hieraan toe. Sternhell, werkzaam aan de Hebrew University, is expert op het gebied van Europees fascisme en was in 2008 het slachtoffer van een pijpbom-aanval door een extremistisch Joodse kolonist. „Je kunt het gedrag van Israël noemen wat je wilt: intellectueel verval, overmoed, gewoon stom, of een politiek waarbij ze niet verder kijken dan hun neus lang is. Feit is dat het Israël ongelooflijk veel schade toebrengt.”

Als een ander voorbeeld van dit gedrag noemt Sternhell de evacuatie van twee Palestijnse families uit hun huizen in Sjeikh Jarrah, een wijk in Oost-Jeruzalem. Zij moesten plaatsmaken voor Israëlische kolonisten. „Door dit idiote optreden ging alle goodwill verloren die Israël had opgebouwd met zijn strijd tegen het nucleaire programma van Iran. Terwijl dat juist een existentiële kwestie voor ons is, en niet die twee Palestijnse families”, klaagt Sternhell. „Het zou komisch zijn als het niet zo angstaanjagend was. Israël ontbeert een politieke elite die in staat is echt leiding te geven.”

Sternhell wijt dit ’verval’ onder meer aan de al 43 jaar durende bezetting van de Palestijnse gebieden. Dit heeft de vitaliteit en veerkracht van het land aangetast. „Als er iets een einde gaat maken aan de Joodse staat, dan zal het de bezetting en de kolonistenpolitiek zijn.” Wat te denken van de apathie van de gewone Israëlische burger, nu hun land dieper en dieper wegzinkt? Dat is niet alleen eigen aan Israëlische burgers, stelt Sternhell. Ook in andere perioden was dit verschijnsel te zien: bij de Duitsers tussen de twee Wereldoorlogen in, bij de Fransen tijdens de Algerijnse oorlog en bij de meeste Amerikanen gedurende de oorlog in Vietnam. ,,Om goed oppositie te voeren tegen een regering, is een goed gemobiliseerde, geëngageerde minderheid nodig. Die heeft Israël wel.”

Parlementariër Ben-Simon klinkt vrij troosteloos als hij de staat-van-zijn van zijn land en medeburgers beschrijft. „Er is iets geks aan de hand hier”, begint hij. „Het lijkt voor velen alleen maar te draaien om een mooi huis, om uit eten gaan, om geld, spaartegoeden, aandelen. Waar is onze visie gebleven? We denken alleen aan onszelf en het goede leven. Gaza zit al vier jaar op slot en er is niet één goed debat over gevoerd in de Knesset of in de regering. Komt er kritiek op de blokkade, dan luidt ons antwoord automatisch dat er geen humanitair probleem is. Dat is er veranderd: we zijn harder geworden en hebben ons geweten op vakantie gestuurd. Ik wou dat ik het optimistischer kon formuleren, maar ik denk dat we zelfs na deze laatste wake-up call onszelf niet zullen aankijken en vragen: ’Wat is er met ons Israëliërs gebeurd?’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden