Het lag aan Den Uyl, niet aan gereformeerde milieu (opinie)

Saskia Noorman-Den Uyl ziet haar vaders ouderlijk milieu ten onrechte als fout.

Joop den Uyl was in de jaren dertig gevoelig voor rechts-nationalistische denkbeelden en had waardering voor de prestaties van Hitler-Duitsland. Zo laat Anet Bleich, auteur van haar zojuist verschenen Den Uyl-biografie ’Dromer en doordouwer’, ons in een persbericht weten. Ik ken gereformeerden die dezelfde gevoelens hadden en in de oorlog, toen Den Uyl allang van gedachten was veranderd, zelfs meenden dat de bezetter de door God gestelde overheid was die je moest gehoorzamen. Het is kinderachtig Den Uyl af te rekenen op zijn onvolwassen denkbeelden uit de jaren dertig, waarvan hij met overtuiging afstand heeft genomen.

Ontoelaatbaar is echter dat Saskia Noorman-Den Uyl, zijn oudste dochter, ter verklaring de geschiedenis geweld aandoet. Den Uyls vergissing zou te wijten zijn aan het gereformeerde milieu waaruit hij voortkwam. Mogelijk bedoelt Saskia Noorman-Den Uyl het kleinburgerlijke milieu van Den Uyls ouderlijk huis, maar ook dan is het onjuist dat milieu de schuld te geven en niet de man zelf. Toch begaat ze die denkfout, zoals blijkt uit het volgende citaat: „Daar (in het gereformeerde milieu, G.Ma.) bestond altijd al bewondering voor een sterke staat en duidelijke regels. Mijn vader begon daar eind jaren dertig afstand van te nemen en ontwikkelde toen de sociaal-democratische ideeën die hij later uitdroeg”.

Rijkelijk laat, de beruchte Neurenbergwetten die joden tot tweederangsburgers verklaarden, stammen uit 1934. Maar goed, er waren er meer die de ware aard van het nationaal-socialisme pas na 10 mei 1940 ontdekten en toch na de oorlog een vooraanstaande rol speelden in de Nederlandse politiek. Van algemeen verzet is gewoon geen sprake geweest, ook onder de gereformeerden niet. Dat laat onverlet dat Den Uyl zelf verantwoordelijk is voor zijn rechts-nationalistische denkbeelden; de schuld leggen bij hét gereformeerde milieu is te gemakkelijk. Zeker, er waren in de jaren dertig een paar VU-professoren en een enkele gereformeerde predikant die niet van nationaal-socialistische smetten vrij waren, maar het merendeel moest er niets van hebben.

De opmerking van Noorman-Den Uyl, dat haar vader zich eind jaren dertig tegen het zwijgen van de kerken keerde, geeft blijk van gebrekkige historische kennis. Dat kan haar vader wel gezegd hebben, maar daarom is het nog niet waar. Al in 1937 had een gereformeerde synode het lidmaatschap van Musserts NSB (en als tegenwicht ook het lidmaatschap van de pacifistische Christelijk Democratische Unie) veroordeeld.

Bij ons thuis moest men niets van Hitler hebben, werd de spot gedreven met Mussert en zijn NSB, nam men passief of actief deel aan het verzet en liet men Joden onderduiken.

Dat Joop als puber eigenaardige voorkeuren had lag aan hem en aan niemand anders. Waarom wordt de verklaring niet gezocht in het socialisme van het nationaal-socialisme? Werkgelegenheid en bestrijding van armoede stonden hoog op de agenda. Dat strookt met Den Uyls sociale ideeën. Hij was democraat, dat waren de Nazi’s en de NSB’ers niet. Die waren racistisch en antisemitisch, dat was Den Uyl niet. Daar ligt het verschil, niet bij de sociale ideeën. Of moet ik het boze vermoeden hebben dat Saskia Noorman-Den Uyl de ’sociaal-democratische ideeën die haar vader al eind jaren dertig ontwikkeld zou hebben’ opvoert als tegenhanger van ’het gereformeerde milieu waaruit hij voortkwam’? Namelijk als ’goed’ tegenover ’fout’?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden