reportage

Het laatste restje Sovjetgeluk in Transnistrië

Boerinnen van de kolchoz in de bus met hun oogst van watermeloenen, bessen en walnoten. De 270 leden van de kolchoz bewerken samen het land en verdelen de opbrengst onderling.Beeld Pierre Crom

Ondanks de communistische uitstraling is Transnistrië verworden tot een harde, kapitalistische republiek. De boeren zijn hun land kwijt. Alleen in de collectieve boerderijen vind je nog iets van Sovjetgeluk.

Op de uitgestrekte akker, ergens in het uiterste noorden van Transnistrië, ronken motoren van Sovjettractoren. Boerenkerels, in leeftijd variërend van dertig tot zestig, schudden zakken met witte korrels leeg in een truck. Van daaruit wordt de kunstmest met een slang overgeheveld in een busvormige aanhanger. Dan rijden de tractoren zij-aan-zij over het veld. De oogst is voorbij; de kolchoz-grond wordt klaargemaakt voor het nieuwe seizoen.

Transnistrië, de niet-erkende republiek die zich in 1992 afsplitste van Moldavië, voelt als een restant van de Sovjet-Unie. Langs de weg tref je zuilen met de hamer en de sikkel - communistische symbolen - en standbeelden van Lenin in verschillende vormen en kleuren. En er is zelfs nog een kolchoz, de allerlaatste in dit deel van de voormalige Sovjet-Unie.

Grond ingepikt

Kolchozen, ofwel collectieve boerderijen, stammen uit de Sovjettijd, toen de landbouw werd geïndustrialiseerd om de doelstelling van het communistische vijfjarenplan te halen. De staat verplichtte de boeren hun ploegpaarden en werktuigen in te leveren en hun land samen te voegen tot mega-boerderijen.

Toen de Sovjet-Unie begin jaren negentig ophield te bestaan kregen veel boeren in de voormalige republieken hun land terug; ieder een stukje. Maar in Transnistrië werd de grond ingepikt of opgekocht door mannen met geld. De kolchoz bij het dorpje Hristovaja, opgericht in 1929, is het enige bedrijf dat volgens de oude waarden opereert. "Toen de perestrojka kwam (de economische hervormingen onder president Gorbatsjov, MD) stelde de directeur voor om samen te blijven werken", zegt Pjotr Paladiej, die agronoom, ofwel landbouwexpert is van de kolchoz. "Tenzij zou blijken dat de nieuwe aanpak beter zou werken."

De eigendomsdocumenten van een kolchozeigenaar.Beeld Pierre Crom

Nog steeds willen de dorpelingen van een nieuwe aanpak niet weten. De 270 leden van de kolchoz, allen woonachtig in de omgeving, bewerken samen het land en verdelen de opbrengst onderling. De kolchoz omvat vierduizend hectare aan grond, waar zonnebloemen, tarwe en maïs worden verbouwd. De oogstcijfers zijn vergelijkbaar met andere grote bedrijven. "De leden voelen zich medeverantwoordelijk", verklaart Paladiej het succes. "In de Sovjettijd nam de communistische partij alle beslissingen, nu zijn de medewerkers zelf eigenaar."

'Rode directeuren'

De kolchoz is een uitzondering in de mini-republiek, omdat de meeste boeren hun eigendomsrecht juist kwijtraakten. Nadat Transnistrië zichzelf in 1992 onafhankelijk verklaarde klonk weliswaar alom de roep de kolchoz-structuur in stand te houden, zoals dat in Wit-Rusland - met succes - gebeurde. Maar dat liep anders. Transnistrië wordt bestuurd door zogenoemde 'rode directeuren', voormalige partijbazen die in de jaren '90 hun kans schoon zagen en zich het land op allerlei manieren toe-eigenden.

Een van de voormalige kolchoz-medewerkers die zijn land verloor is Pavel Ribak (66), die in de buurt van Rybnitsa woont, een middelgrote stad vijftig kilometer ten zuiden van het kolchozparadijs. Ribak is een lange, sterke man, die desondanks ouder oogt dan hij is. Tot 2005 was hij voorzitter van de plaatselijke kolchoz waar hij vanaf zijn vijftiende 'met blote handen' werkte. Fier verhaalt Ribak over de tonnen aan graan die werden geproduceerd en de duizend eigen koeien, goed voor vlees en melk. In 1963 was de kolchoz in Rybnitsa de eerste in de Moldavische Sovjetrepubliek met een eigen irrigatiesysteem. Er hoorde zelfs een suikerfabriek bij het complex.

Pavel RibakBeeld Pierre Crom

Maar vanaf de jaren negentig ging het bergafwaarts. Als niet-erkende republiek was Transnistrië voortdurend in zwaar weer. In het jaar 2000 ging de suikerfabriek over de kop, en dus stopte de oogst van suikerbieten. De school, ooit gevuld met duizend kinderen, staat leeg: het handjevol kinderen dat overbleef gaat in de nabijgelegen stad naar school. "Er wonen hier alleen nog ouderen", aldus Ribak.

In 2005 veranderde de nieuwe voorzitter - de opvolger van Ribak - de status van de kolchoz van Ribnitsa in een commercieel bedrijf. Zijn zoon werd directeur. Het land moest efficiënter worden bewerkt en de meeste oud-medewerkers werden ontslagen.

Gebrek aan werk

Boeren die overleden bleken vaak hun erfenis niet goed te hebben georganiseerd, vertelt Ribak. Ook dat land werd bij het bedrijf gevoegd. "De mensen die nu het land bewerken kennen we niet. Ze komen niet uit het dorp." En dat terwijl er een groot gebrek is aan werk. Ribaks zoon is opgeleid als tractor-technicus maar moddert nu wat aan als taxichauffeur. Naar de opbrengst kunnen de bewoners fluiten, aldus Ribak.

In 2011 won voormalig president Jevgeni Sjevtsjoek de verkiezingen door de mensen teruggave van hun land te beloven. Na de inauguratie werd het land inderdaad herverdeeld - maar op een andere manier dan Ribak had gedacht. Hij haalt een certificaat tevoorschijn; volgens het papier heeft hij recht op 2,9 hectare grond. Maar in plaats van land worden de boeren volgens Ribak zoet gehouden met een uitkering van 50 euro per maand - een aanfluiting, aldus de oud-kolchozvoorzitter. Hij zette een lokale vereniging van oud-boeren op, die bestaat uit 139 mensen van de voormalige kolchoz. "Samen hebben we recht op 415 hectare".

Ribak sloot zich aan bij een boerenvakbond, opgericht door gedupeerden. Bondsvoorzitter en advocaat Stepan Popovski bevestigt het verhaal van Ribak; volgens hem gaat het om duizenden oud-kolchozmedewerkers die wel papieren hebben maar geen land. Hij komt ook met een akte aanzetten uit 1937, die - in mooie, handgeschreven letters - rept van 'het recht van eeuwig gebruik' voor de arbeiders van de kolchoz. Binnenkort start hij een rechtszaak over de landkwestie.

Boeren van de kolchoz houden pauze.Beeld Pierre Crom

Dromen 

Protest is in Transnistrië niet zonder risico's. Popovski wordt af en toe flink onder druk gezet door de autoriteiten, vertelt hij. Hij werd al eens gearresteerd en ook Ribak werd, toen hij een bijeenkomst van dorpelingen belegde, opgepakt en ondervraagd.

De oud-kolchozvoorzitter kan alleen maar dromen van een situatie zoals die in Hristovaja nog bestaat. "Met kleine stukjes land kun je hier niet overleven. We zullen moeten samenwerken."

De kolchoz zorgt voor een sociaal vangnet dat in Transnistrië broodnodig is, beaamt kolchoz-agronoom Pjotr Paladiej. "Als een van de leden arbeidsongeschikt raakt blijft zijn aandeel rechtsgeldig en is hij dus verzekerd van inkomen. En als mensen niet geschikt zijn voor zwaar werk op het land, creëren we werk voor ze." Aan het eind van de werkdag ronkt een antieke bus vol boerinnen voorbij. Schaterlachend tonen ze de oogst van de dag: watermeloenen, bessen en walnoten.

De niet-erkende status van Transnistrië speelt ook de kolchoz ernstig parten, geeft Paladijn toe. De opbrengst had veel hoger kunnen zijn. "De buren werken tegen", zegt Paladiej, doelend op de maatregelen die Moldavië en Oekraïne vorig jaar tegen Transnistrië namen; officieel accepteert Oekraïne alleen export met een Moldavisch douanestempel.

Voor Pavel Ribak betekent de niet-erkende status dat de rechtszaak over het grondeigendom welhaast gedoemd is te mislukken. "Door onze status kunnen we niet doorprocederen tot het internationaal hof. Onze machthebbers kunnen met ons doen wat ze willen."

Transnistrië: onbekend en onbemind

Transnistrië is een zelfbenoemd republiekje dat zich 25 jaar geleden, vlak na de ontmanteling van de Sovjet-Unie, na een korte maar felle oorlog afsplitste van Moldavië. Het wordt nog steeds door geen enkel land ter wereld erkend. Rusland, dat de regio financieel op de been houdt, heeft er troepen gelegerd; formeel gaat het om een vredesmacht maar Moldavië beschouwt de Russen als bezetters. Officieel telt de regio krap een half miljoen inwoners - Russen, Moldaviërs en Oekraïners - maar door emigratie stroomt het landje leeg. De nieuwe, pro-Russische president Igor Dodon van Moldavië ziet graag aansluiting van Transnistrië met zijn land, maar vooralsnog heeft de Kremlin-gezinde regering van Transnistrië daar geen oren naar. De Europese Unie beschouwt Transnistrië als deel van Moldavië, waarmee het onlangs het associatieverdrag opnieuw bekrachtigde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden