Review

Het laatste monopolie is het taaist

'Word toch dominee!', grapt ds. Trees van Montfoort uit Sint Michielsgestel wel eens ernstig tegen ongelukkige rk pastorale werksters. ,,Bij ons word je in elk geval niet onderdrukt door een hiërarchie en niet uitgesloten uit het ambt op grond van je sekse.' De van oorsprong katholieke Van Montfoort (43) heeft zelf het goede voorbeeld gegeven.

Het was niet gek dat ze haar advies zaterdag nog eens verstrekte, toen in de Mozes en Aüronkerk in Amsterdam het boek werd gedoopt van de socioloog en kritische rooms-katholiek prof. Bert Laeyendecker (69): Het laatste monopolie van de r.k. kerk - veranderende verhoudingen tussen priesters en leken - een bijdrage vanuit de Acht Mei Beweging aan een voortgaand gesprek. Helder en scherp analyseert Laeyendecker de crisis in zijn kerk rondom ambt en leergezag. Het christelijk geloof begon 2000 jaar geleden als een onbeduidend aanbod op een al drukke religieuze markt, maar verwierf zich spoedig drie monopolies. Het werd (1) de enige 'ware godsdienst', het had (2) de enige juiste kijk op mens, samenleving en kosmos en (3) via haar gewijde-ambtenpyramide en sacramenten werd zij ook de monopolist die bepaalt wie onder welke voorwaarden het (eeuwig) heil deelachtig werd.

Laeyendecker schetst hoe de eerste twee monopolies (ware godsdienst, ware mens- en wereldvisie) in de laatste vijf eeuwen zijn ondermijnd, vooral door respectievelijk de Reformatie en de wetenschappen. Tot in deze eeuw toe heeft de rk kerk die beide claims nog met hand en tand verdedigd, maar in de jaren zestig, in het Tweede Vaticaans Concilie heeft zij ze opgegeven: ook andere godsdiensten hadden bestaansrecht en de wetenschap was toch niet zo verwerpelijk.

Ondanks de aandrang van toen kon of wilde de top van de rk kerk niet inzien dat ook het derde, het ambtsmonopolie met zijn monarchistische paus en het hele mannelijke bolwerk van machts- en heilspretenties even hard op de schop moest. Integendeel, de prijs voor de tandenknarsend opgegeven twee monopolies was een terugtrekken op een immer meer versterkt bastion van een autocratische paus, centralisme, tot satrapen getemde bisschoppen en van een steeds grotere kloof tussen gewijd en ongewijd, tussen zeer- en niet-eerwaard - een kloof allang niet meer te verdedigen door verschil in kennis of vaardigheid.

Laeyendecker ziet als wellicht grootste vernieuwing van het Vaticaans concilie de erkenning dat de kerk niet alleen magistra, lerares, was; zij en allen onder haar dak waren en bleven ook discipelen, leerlingen. Maar die ontdekking is even rap vergeten, stelt hij. Hoezo leren, lernen? Per decreet heeft sindsdien een aantal schier onfeilbare uitspraken over morele en kerkordelijke zaken de discussie en kritische informatie - leermiddelen bij uitstek - naar de illegaliteit verbannen.

'Word toch dominee!' Of minstens: word toch protestant! Wie Laeyendeckers boek leest zal het af en toe in gedachte tegen zichzelf of tegen de auteur en voormalige priester Laeyendecker willen zeggen. Veel immers lijkt op een inhaalslag van de zestiende eeuw. En menigeen in de rk kerk is die Laeyendeckers en hun consorten liever kwijt dan rijk en zegt het luidop: Waarom worden jullie niet protestants? Dat is toch ook een heel net geloof en tegenwoordig (zie monopolie 1) hoef je van de paus je dan niet eens meer naar de hel.

Laeyendecker gaat in feite niet op deze suggestie in en geen wonder. Hij kan als katholieke socioloog die massieve terugtocht op de vesting van het gewijde ambt niet anders zien dan als een krampachtig achterhoedegevecht om de macht, om het 'laatste monopolie'. En dat moet niet zijn, dat is niet gezond, is zijn boodschap. Hij inventariseert dat er op veel plaatsen heel wat gebeurt buiten, tégen het repressieklimaat. Dat mag van hem méér worden. De repressie is zo succesvol door een gebrek aan solidariteit en durf: bisschoppen blijven liever dik met Rome, pastores blijven liever goede vriendjes met de bisschop, want 'bij ons kunnen we nog aardig uit de voeten'. Laeyendecker wil het verzet sterker, strategischer, meer systematisch. Hij reageert ook nog op prof. F. Rutten, de oud-topambtenaar die afgelopen zomer de bisschoppen kapittelde - het monopolie brokkelt ook ter rechterzijde af! -, omdat zij illegale liturgie-praktijken gedogen. Als je de regels niet strak handhaaft krijg je verloedering, stelt Rutten. Laeyendecker draait het om: het kan er ook op wijzen dat de regels niet (meer) deugen.

Protestants of niet. Het eerste exemplaar van Laeyendeckers boek is aangeboden aan drs. Maria Martens, voorzitter van de bisschoppelijke Comité jubileumjaar 2000. De vergelijking drong zich op met de politiewoordvoerder die onlangs feestelijk het boek met de bevindingen van een notoire fietsendief in ontvangst nam.

Martens en haar comité hebben van meet af de gelovigen opgeroepen mee te denken en ideeën aan te dragen voor het feestjaar. Het boek van Laeyendecker is bedoeld als bijdrage vanuit de Acht-meibeweging, het verband van rk organisaties die hun kerk willen vernieuwen, zoals ook Acht-meibestuurslid Laeyendecker dat voor ogen heeft. Wat moet Martens met dit boek, dat zo onomwonden wijst op de grote schoonmaak die nodig is vóór we aan het jubelen slaan?

Ze kan het boekje in elk geval aan allen die in de volgende eeuw gewijde bedienaar willen zijn ter lezing aanbevelen - al was het maar omdat dezen voortdurend tegenover mensen staan die geloven, denken, voelen in de lijn van Laeyendecker. Deze heeft trouwens geen onvertogen woord nodig. 'Onverkwikkelijk' is ongeveer het grofste epitheton dat uit de beschaafde professorale pen wil vloeien als het over hiërarchische praktijken gaat.

Zal het wat uithalen? Prof. Karel Dobbelaere uit Leuven, inmiddels al even teleurgesteld als Van Montfoort naar de anglicaanse kerk overgestapt, is sceptisch. Hij hield het Acht-meigehoor voor dat er in de huidige rk kerk geen basis is voor dialoog. De kerk als leermeesteres heeft haar visie en functie zo dogmatisch opgeblazen dat zij haar eigen toevalligheid niet kan zien.

Dus maar dominee? Trees van Montfoort verheelde niet dat in haar nieuwe geestelijk huis ook het goud van de democratische, platte ambten is verdonkerd. Een kwart van de dominees heeft het moeilijk met de kerkenraad, of andersom, predikanten lopen vast en krijgen daar zelf de schuld van, hun identiteit en positie staan onder druk, zijzelf lijden onder te hooggespannen verwachtingen, vooral als ze vrouw zijn en voor iedereen altijd vol begrip dienen klaar te staan.

Maria Martens had Laeyendeckers boek nog niet gelezen en ze hield haar kruit wijselijk droog. Maar instemmen met zijn aan Bonnhoefer ontleende slotwoorden kon en deed zij wel van harte: ,,Niets willen wagen, dat is werkelijk een gevaar.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden