Het kroonjuweel van de SP piept en kraakt

Illustratie bij verhaaal over de SP van Nicole Beeld valerie geelen

Veel SP’ers zien de salarisafdracht aan hun partij als solidariteit pur sang, maar de financiële constructie piept en kraakt.

Het begon allemaal met de gratis drankjes in het gemeentehuis van Oss. Of eigenlijk: het feit dat drie jonge mannen die drankjes afsloegen. Die drie, dat waren Toon Voets, Ed Verhamme en Mari Auwens, in 1974 verkozen tot de eerste SP-raadsleden van het land. “Wij drinken niet op kosten van de gemeenschap”, kreeg burgemeester Louis Jansen na afloop van de raadsvergadering te horen. Waarna het driemanschap in een café om de hoek een biertje dronk.

Geheel in lijn maakten de drie kameraden hun presentiegeld over naar de partij, waarmee ze de grondleggers zijn van de nog altijd bestaande afdracht bij de SP. “Voor mij was het geen enkel probleem”, vertelde Voets in 2001 aan SP-biograaf Kees Slager. “Als ik ’s winters in een verwarmde zaal met een bak koffie voor m’n neus zat, liepen er op dat moment in de kou, de regen of de vorst ook partijleden te colporteren in de wijken. Die kregen daar ook niets voor.”

Inmiddels krijgen SP-politici na hun afdracht wel een deel terug, maar solidariteit met de mensen die de SP vertegenwoordigt, is daarbij nog altijd de pijler. Kamerleden en bestuurders houden na hun afdracht een modaal maandsalaris van 2750 euro netto over. Raadsleden krijgen afhankelijk van het aantal inwoners in hun gemeente tussen de 25 en 50 procent van de raadsvergoeding, wat neerkomt op bedragen tussen de 125 en 1200 euro. Zo compenseert de partij mogelijk inkomensverlies, bijvoorbeeld doordat de raad overdag vergadert.

Gift

De gedachte achter de afdracht mag nobel zijn, de financiële constructie die de partij ervoor heeft opgezet is omstreden. Doordat de fiscus de afdracht beschouwt als een gift, kunnen SP’ers dit bedrag aftrekken van hun inkomstenbelasting, waardoor ze een fiks belastingvoordeel ontvangen. Tevergeefs probeerde de PVV de afspraak tussen de fiscus en de SP openbaar te maken. Dat voordeel stroomde lange tijd ook weer terug in de partijpot, waar vorig jaar ruim 5 miljoen euro in zat. Al dat geld is opgebracht door de gemeenschap met wie de partij nou net solidair zegt te willen zijn.

Kritiek is er ook op de overeenkomsten die SP-volksvertegenwoordigers dienen te tekenen om hun vergoeding direct in de partijkas te laten storten, zogenoemde aktes van cessie. Vanuit haar spaarpot maakt de SP dan lagere vergoedingen over naar de politici. De laatste kabinetten vergeleken deze procedure met het kopen van een zetel. Alleen in ruil voor een grote financiële gift aan de partij kunnen socialisten een plek op de kandidatenlijst bemachtigen, redeneerden zij.

Daarbij scheppen de afdrachtscontracten een ongewenste afhankelijkheidsrelatie tussen politicus en partij, stelden verscheidene ministers van binnenlandse zaken. De SP-politicus is voor zijn vergoeding afhankelijk van de partij, terwijl hij volgens de Grondwet ‘zonder last’ zijn werk moet kunnen doen. De SP benadrukt dat haar politici vrijwillig hun salaris afstaan, maar zodra die hun afdracht stopzetten, riskeren ze royement.

Om deze redenen probeert de politiek al jaren een eind te maken aan de directe betalingen aan de SP. Minister Johan Remkes (VVD) liet in 2004 uitzoeken of politieke partijen gekozen politici wel kunnen dwingen tot salarisafdracht. Daarna kwam Guusje ter Horst (PvdA) met wetsvoorstellen om rechtstreekse betalingen aan partijen te stoppen. Opvolger Piet Hein Donner (CDA) zette die voort, premier Mark Rutte (VVD) trok ze in 2012 bij het aantreden van Rutte II in.

Cessies

Het waarom is nooit duidelijk geworden. Minister Ronald Plasterk (PvdA) schreef enkel dat hij het ‘niet langer opportuun’ vond met de voorstellen door te gaan. Mogelijk woog de kritiek van de Raad van State mee, die vraagtekens zette bij de noodzaak van de wet. De SP hing de vlag uit en zag met de intrekking een einde aan ‘een bedenkelijk spel waarin wetten werden gebruikt om politiek te bedrijven’.

Dat bleek te vroeg gejuicht. Begin dit jaar diende zich in Flevoland een rechtszaak aan, aangespannen door SP-raadslid Tjitske Hoekstra. De rechter oordeelde dat zij de gemeente Noordoostpolder niet kan verplichten haar vergoeding over te maken naar de SP. Er ging een streep door de cessies. Die overeenkomsten kunnen raadsleden financieel afhankelijk maken van de partij, aldus de rechter, waardoor ‘het vrije mandaat van het raadslid in gevaar kan komen’.

Plasterk omarmde de uitspraak en adviseerde gemeenten en provincies in de staart van zijn ministerschap vergoedingen niet meer direct over te maken naar de partij. “Van de zotte”, vond SP-leider Emile Roemer. Inmiddels geeft een derde van de overheden met SP-politici aan de betalingen aan de partijkas te zullen stoppen. Er kunnen er nog meer volgen. Veel gemeenten tillen hun besluit over de de raadsverkiezingen van maart 2018.

In de praktijk hoeft de omslag de socialisten weinig problemen op te leveren. De SP kan, net als andere partijen die een afdracht kennen, facturen rondsturen en de politici in kwestie kunnen maandelijks een bedrag over laten schrijven op de partijrekening. Dragen deze SP’ers de afdracht net zo’n warm hart toe als de onlangs door hun partij geënquêteerde leden, dan is de regeling met een paar muisklikken intact te houden.

Toch moet de situatie de penningmeester van de partij hoofdbrekens bezorgen. Vorig jaar ontving de SP al ruim 8 ton minder aan afdrachtsgelden dan begroot. Die onzekerheidsmarge zal alleen maar toenemen nu veel SP’ers de betaling in eigen hand kunnen houden. En dat terwijl de partij haar regels net heeft herzien om de administratieve rompslomp rondom de afdracht te verminderen.

Verantwoording

Voor deze enquête schreef Trouw alle 123 gemeenten aan waar de SP begin dit jaar raadsleden had, evenals de twaalf provincies waar de partij actief is. In totaal reageerden 71 gemeenten en 9 provincies. Daarvan hebben er 31 onlangs besloten de vergoedingen van SP-politici niet meer naar de partij over te maken, 12 zijn daar eerder al toe overgegaan.

Op 35 plekken is nog geen besluit genomen; daaronder veel gemeenten die de raadsverkiezingen van maart afwachten.

De provincie Groningen en gemeente Capelle aan den IJssel laten weten geen reden te zien om de wijze van betaling te veranderen.

Lees ook: Gemeenten morrelen aan afdrachtregeling SP

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden