'Het kost vaak moeite om niet te verzuipen'

Ze zijn wel een 'beetje vreemd', de vrouwen die het de afgelopen decennia tot chirurg schopten. Mimi Mulder, werkzaam als chirurg in Zaans Medisch Centrum de Heel, en Ella de Jong, chirurg in het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam, schreven een proefschrift over de zeldzame 'Vrouwen in de heelkunde' van de 20ste eeuw.

Het was geen boosheid of frustratie die ten grondslag lag aan hun boek, verzekeren Mulder en De Jong om het hardst. Ze wilden gewoon graag in kaart brengen hoeveel vrouwelijke artsen hen voorgingen . En ze wilden weten wat voor soort vrouwen dit waren. Het resultaat is vastgelegd in hun proefschrift 'Vrouwen in de heelkunde', waarop ze acht maart (Vrouwendag) hopen te promoveren.

Zelf, bezweren ze, hebben ze geen negatieve ervaringen als vrouw in het traditionele 'mannenvak' van chirurg. Hoewel, die ene keer... Mimi Mulder weet het nog goed. Het was eind jaren tachtig, ze zou een aanstelling krijgen als chirurg in het AMC, en daar bleek een collega (m) zeer op tegen. ,,Deze meneer was helemaal woest en stond tegen mij te gillen dat het idioot was dat ik de chirurgie in ging. Dat het geen gezicht was hoe ik erbij liep, met die hakken en die mascara. Ik vond dat toen heel erg, al ben ik mezelf níet gaan veranderen.'' De Jong, die erbij was: ,,Er waren toen nog zes andere vrouwen in opleiding of al werkzaam als chirurg. Ik heb hen gevraagd om allemaal de volgende dag volledig opgedirkt op het ochtendrapport te verschijnen. Oorbellen, netkousen en hoge hakken -een ludiek protest. We zijn daar gaan zitten, hebben er verder geen woord aan vuil gemaakt en zijn daarna aan het werk gegaan. Híj was er ook, maar hij begreep het niet. Ook last van een bord voor z'n kop, dus.''

En laatst nog, toen het proefschrift net af was... Ella de Jong kreeg een felicitatie van een collega (m) per e-mail. ,,Nog geen kwartier nadat hij ons proefschrift uit zijn brievenbus had gehaald, schreef hij mij: 'Typisch een vrouwenboek, want jullie geboortedata staan niet in het cv.' Waarop ik dacht: typisch dat dát een van de eerste dingen is die jij nakijkt. '' Mulder: ,,We hebben het bewust niet in het boek gezet, juist omdat iedereen altijd zo nieuwsgierig is hoe oud we zijn.'' De Jong: ,,Het heeft iets indiscreets, en het is storend dat de leeftijd van vrouwelijke werknemers zo belangrijk wordt gevonden. Mannen wordt dat niet gevraagd; bij hen speelt het geen rol.''

Veel van de vrouwelijke chirurgen die De Jong en Mulder hebben geïnterviewd voor hun boek hebben het nog een stuk moeilijker gehad bij hun bestorming van het mannenbolwerk. Want een mannenvak -dat is, of liever wás, de chirurgie bij uitstek. Ambachtelijk, risicovol en statusverhogend -niets voor vrouwen, kortom. ,,Ik ben huiverig om te generaliseren over wat mannelijk en wat vrouwelijk is, maar een aantal karaktertrekken die je in de chirurgie nodig hebt, komen misschien wat meer bij mannen voor'', zegt Mulder. ,,Zoals doortastend, zelfs wat boud zijn; agressief zijn in je snelheid van handelen en durf hebben.''

Van de (slechts) 53 vrouwen die van 1932 tot 1996 in Nederland werden geregistreerd als algemeen chirurg, interviewden Mulder en De Jong er 45. ,,Sterke vrouwen'', schetst Mulder hun profiel. De Jong: ,,Niet zozeer fysiek sterk, maar wel mentaal. Je moet taai zijn, en dóór kunnen gaan als er kleine ongemakken zijn.''

De onderzoeksters durven deze chirurgen in hun boek te typeren als 'enigszins vreemde vrouwen'. Mulder: ,,Vreemd in de zin van ánders: erg gedreven, echte doorzetters. Ze zijn veel vaker ongehuwd of laat gehuwd, en hebben minder kinderen dan gemiddeld.'' De Jong: ,,Ze hebben ongewoon veel opzij gezet en opgeofferd voor hun vak.'' De echte pioniersters die het vak uitoefenden en het waagden ook te trouwen, werden prompt ontslagen, nog tot in de jaren zestig. Mulder: ,,Die bevestigden een ander vooroordeel: je volgt jarenlang een dure opleiding, dan ga je trouwen en doe je er niets meer mee.'' De Jong: ,,Een van hen vertelde ons dat ze een heel goede chirurg in opleiding was geweest, maar na haar huwelijk alleen nog werk kon krijgen in de zuigelingenzorg. ''

Is het nu heel gewoon dat ook chirurgen een kinderwens kunnen hebben -dat was lange tijd wel anders. 'Nou ja, dat kan gebeuren, maar doe het niet een tweede keer', was de feestelijke reactie van de chef van een van de chirurgen uit het boek, toen zij hem vertelde dat ze zwanger was. Mulder: ,,Vrouwen die tijdens hun sollicitatie zwanger bleken te zijn en al bijna aangenomen waren, werden soms alsnog afgewezen''. De Jong: ,,Veel vrouwen deden, en doen nóg, alle mogelijke moeite om niet te verzuimen. Als je ziek bent heeft de rest van de maatschap het meteen zwaarder omdat operaties zich niet laten uitstellen. De eerste vrouwelijke chirurgen die zwanger werden, namen vaak geen zwangerschapsverlof op; dat recht bestond in die tijd ook nog niet. Sommigen hebben doorgewerkt tot de dag voor de bevalling.''

Er is veel veranderd. Heel veel. Eigenlijk vooral ná 1996, het jaar waarin het onderzoek van Mulder en De Jong eindigt. Van de chirurgen die nu werkzaam zijn in Nederland is nog slechts vijf procent vrouw, maar dit percentage is al 40 procent bij de assistenten die in 2000 in opleiding gingen. De Jong: ,,Het is nu geaccepteerd dat een vrouw chirurgie kan doen, en daar ook een gezin naast kan hebben''. Waarop ook meteen de vermaledijde 'Wet van Sullerot' zich doet gelden: stijgt het percentage vrouwen in een vak, dan dalen status en aanzien van dat vak. Mulder: ,,Dat de status daalt vinden mannelijke chirurgen ook, en dat ervaren ze soms als kwetsend.'' De Jong: ,,Je ziet het aan de bejegening door patiënten en aan de verdiensten. Maar het is een kip-of-het-ei- vraag: daalt het aanzien door de instroom van vrouwen in het vak? Of is het misschien voor vrouwen makkelijker om in dit vak in te stromen doordat het minder aanzien heeft?''

Hoe dan ook, met onze vijf procent steken we niet slecht af bij andere Europese landen. In Amerika zijn veel meer vrouwen chirurg, maar wat díe voor stoffige instructies krijgen... Mulder, grinnikend: ,,De 'Women Association' heeft een boekje geschreven vol handige tips voor vrouwelijke artsen. Zoals: nooit iets beginnen met je meerdere, en denk erom dat je niets laat merken als je ongesteld bent.'' De Jong: ,,En géén korte rokken of decolleté, want je komt niet om een levenspartner te vinden, maar om chirurg te worden''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden