Het konijn moet Schier bevrijden

De duinen van Schiermonnikoog zijn groen geworden. Stikstofneerslag zorgde voor meer struiken, terwijl het grazende konijn door ziekte nagenoeg verdween. Tijd voor nieuwe exemplaren?

De periode dat een eilander met zijn houten klomp een konijn een rotschop gaf, om het dier vervolgens 's avonds langzaam op te braden, is op Schiermonnikoog definitief voorbij. De inwoners en bezoekers van het eiland zien de overgebleven diertjes hooguit in de schemering op afstand in hun holen verdwijnen.

Geteld is er nooit, maar boswachter Cynthia Borras van Natuurmonumenten schat dat er nog maar tien procent van de populatie over is. In de gelagkamer van restaurant 'Om de Noord' hangen nog de foto's van betere tijden. De eilanders lopen daarop in het begin van de vorige eeuw nog rond met spiezen waaraan wel twintig konijnen hangen. En ze liggen ook als broodjes op rij uitgestald in de duinen. Het wémelde op Schier van de konijnen, dat laten deze vergeelde platen wel zien.

Maar nu is de situatie compleet anders. "Ziekten als myxomatose die konijnen blind maakt en het snellere Viraal Hemorrhagisch Syndroom (VHS) hebben de populatie gedecimeerd", zegt Borras. Maar dat is niet het enige. "De stikstofneerslag op het eiland is zo enorm dat de duinen dichtgroeien met doorn, berk en grassen. Konijnen houden juist van zand, met in de directe omgeving wat vegetatie die ze kunnen wegknagen. Maar leeft een konijn ín het gras en wordt zijn buik nat, dan wordt hij snel ziek en sterft."

De afnemende aantallen konijnen en de toenemende begroeiing beïnvloeden ook elkaar. Doordat de begroeiing zo toeneemt, neemt het aantal konijnen af, waardoor er nog meer begroeiing komt.

Zandverstuiving

Maar er is nog iets. Konijnen knagen niet alleen aan de vegetatie, ze zorgen met hun enorme burchten ook voor zandverstuiving. De holen hebben meerdere in- en uitgangen. Als de wind daar doorheen blaast, holt deze als het ware het duin van binnen uit waardoor de top uiteindelijk afkalft. Maar ook die invloed op het duinlandschap neemt af. Een mooi voorbeeld van een negatieve spiraal. En zie die maar eens te doorbreken.

Op de stikstofdepositie heeft Borras in ieder geval geen invloed. Die is een effect van de verontreinigende uitstoot van industrie, luchtvaart, autoverkeer en de overbemesting in de landbouw. De stikstof daalt als een enorme kunstmestnevel op het omliggende land neer, waardoor de vegetatie beter en sneller groeit. Milieumaatregelen op landelijk en Europees niveau moeten daar een einde aan maken.

Boswachters van Natuurmonumenten die al langer op Schiermonnikoog werkzaam zijn, weet Borras, hebben het eiland zien veranderen van een plaat met kale stuifduinen, naar een met groene heuvels. De sterke teruggang van het konijn en de oprukkende begroeiing hebben ook effect op de soortenrijkdom. De zandhagedis is al definitief van het eiland verdwenen, maar ook holenbroeders als de tapuit en de bergeend die nestelen in konijnenburchten gingen sterk achteruit. En ook de blauwe kiekendieven laten het eiland bij gebrek aan konijn als voedsel links liggen.

Konijnenlatrine

Boswachter Borras gaat voor op het duinpad, want ze wil laten zien welke verbeteringen er op Schier wél mogelijk zijn. Een paar jaar geleden heeft een loonwerker met een graafmachine bij de Kapenglop de vegetatie in deze duinvallei weggeschraapt, en dat bleef niet zonder effect. Ze wijst op de 'konijnenlatrine', een berg keutels waarmee de dieren allerlei informatie verspreiden over de eigendomsverhoudingen in het terrein. "Kijk hier. Een groenknolorchis en daar een rietorchis. Dat zijn zeldzame orchideeën die je niet in begroeide duinen vindt, maar wel in het zand."

Zulke rijkdom zou ze ook in een groter gebied willen laten terugkeren. Daarom zijn er plannen waarmee Natuurmonumenten de groene duinen van Schiermonnikoog weer 'blank' wil maken. Op kansrijke plekken worden de bomen gekapt, wordt er gemaaid en geplagd. Maar daarnaast zijn er forse runderen als wisenten nodig die de hoge vegetatie blijvend aanpakken. Koeien en paarden zouden dan het maaien moeten overnemen, en de konijnen het plaggen. Uiteindelijk moet zo de natuurlijke dynamiek in het duingebied terugkeren.

Maar de vraag is of de konijnenstand zich op het geïsoleerde eiland zelf kan herstellen, of dat er bijplaatsing van wilde konijnen van het vaste land nodig is. Om die vraag te beantwoorden heeft konijnenexpert en dierecoloog Jasja Dekker deze maanden bloed afgenomen van de konijnen van Schier om te bepalen of de dieren nog sterk genoeg zijn. "Een gezonde populatie moet voldoende afweerstoffen hebben, en dat proberen we nu voor deze eilandpopulatie te achterhalen", zegt Dekker. "Dat bloed wordt momenteel in een laboratorium in Italië onderzocht. Het liefst plaatsen we natuurlijk niet bij, maar als het moet kán het. Dat moet dan aankomend najaar gebeuren."

Borras heeft samen met Dekker al een geschikt gebied op het oog. Het ligt een beetje geisoleerd en is kaal genoeg voor konijnen. "We moeten wel namaak-burchten plaatsen van pallets en worteldoek, van waaruit de konijnen hun nieuwe gebied kunnen ontdekken, en de vluchtroutes kunnen uitstippelen. Een nieuw konijn is de eerste weken namelijk compleet gedesoriënteerd, en een makkelijke prooi voor aanvallers uit de lucht."

Met of zonder hulp zal het konijn de komende jaren het grote werk gaan doen op Schier, zegt Borras. Die groene deken over het eiland moet ervanaf.

Verder lezen

Jasja Dekker schreef samen met andere auteurs het boekje 'Wilde konijnen'. Hij geeft daarin antwoord op vragen als: Waar komen konijnen vandaan? Welk effect hebben ze op het landschap? Waarom eten ze hun eigen keutels op? Zijn ze zo aardig als ze eruitzien en doen ze aan geboortebeperking? 'Wilde konijnen' (96 pag) is niet meer verkrijgbaar in de boekhandel maar als onderdeel van een restpartij voor 15 euro te verkrijgen bij info@jasjadekker.nl

Twee dodelijke ziekten

Myxomatose is een ernstige virusziekte die in de jaren vijftig van de vorige eeuw Europa heeft bereikt. De ziekte komt voor bij wilde en tamme konijnen. Hazen zijn resistent. De ziekte kent tweejaarlijkse pieken in de zomermaanden. Ze wordt verspreid door vectoren(dragers) zoals muggen en de konijnenvlo. De oorspronkelijke vorm van myxomatose gaf een sterfte van meer dan 90 procent en het ziektebeeld was goed te herkennen. Het begon met vlekken in de oren die zich ontwikkelden tot tumoren op de kop en rond de geslachtsorganen. Als de tumoren zichtbaar zijn, is de ziekte ook overdraagbaar van konijn op konijn zonder de tussenkomst van stekende insecten.

Viraal hemorragisch syndroom (VHS) wordt veroorzaakt door een virus en verspreid door direct of indirect contact: direct van konijn op konijn door lichaamsvocht en uitwerpselen, indirect door besmet gras, stekende insecten of door de mens (kleding en schoeisel). De incubatietijd is 16 tot 48 uur, waarna de ziekte snel en dodelijk toeslaat. Zieke konijnen worden sloom, stil, stoppen met eten en krijgen vaak diarree. Uiteindelijk kan het konijn leiden aan neusbloedingen en inwendige longbloedingen, waardoor het gaat gillen van de pijn. Eenmaal ziek, sterft het konijn binnen enkele dagen.

In Hollands duin is het konijn al op de weg terug

In de duingebieden langs de Hollandse kust valt eenzelfde 'verstruiking' waar te nemen als op Schiermonnikoog, maar boswachter Jowien van der Vegte van Nationaal Park Zuid-Kennemerland denkt dat het dieptepunt achter de rug is. "We hebben hier grote grazers ingezet voor het forse werk, maar het goede nieuws is dat het konijn weer in opkomst is." Het grote verschil met Schier is volgens haar dat haar gebied niet geïsoleerd ligt maar via natuurbruggen in verbinding staat met andere terreinen. "Het dieptepunt lag hier in de periode 2002-2009 toen er op een monitoringsroute van acht kilometer 's avonds maar twintig konijnen in de koplampen verschenen. Nu ligt dat aantal op honderdveertig."

Die toename van het aantal konijnen ziet ze ook terug in de landschapsvorming. "Er wordt weer gegraven en op sommige plekken stuift het zand weer. Ook neemt het aantal duinkruiden toen."

Opmerkelijk genoeg, zegt Van der Vegte, neemt ook het aantal vossen in de duinen toe. "Er is lang gedacht dat vossen de konijnenpopulatie klein zouden houden, maar nu lijkt het alsof het konijn de vos stimuleert zonder daar zelf onder te lijden. Het lijkt zelfs of de vos een positief effect heeft op de groei van de konijnenpopulatie. Doordat vossen de zieke zwakke konijnen opeten, voorkomen ze dat deze exemplaren de ziekte op andere konijnen overdragen."

In Nationaal Park Zuid-Kennemerland doen de konijnen het de laatste jaren juist weer beter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden