Het kneusje zou later het klooster leiden

Margaretha Maria Lelyveld 1935-2015

Ze promoveerde op het evangelie van Thomas, maar hield ook van Lucky Luke, en hielp een klooster er weer bovenop.

Ze kreeg de roeping niet als een lichtflits uit de hemel, ze groeide er in haar jeugd langzaam maar zeker naar toe om het klooster in te gaan. Wat daarbij zeker hielp, was het katholieke nest waarin ze opgroeide in het Utrechtse Maartensdijk. Ze ging vanzelfsprekend elke ochtend naar de mis, en ze kreeg les op katholieke scholen.

Toen Margaretha Lelyveld van de middelbare school afkwam, midden jaren vijftig, stond haar besluit vast: ze wilde intreden. Maar dat was zo makkelijk nog niet. Want ze kampte met een slechte gezondheid, ze had op haar achttiende al een flink aantal buikoperaties achter de rug. In de brieven die ze naar kloosters schreef, meldde ze dat ook eerlijk.

Als ze al een reactie kreeg, was die negatief; een novice met een zwak gestel, daar was niet zo veel behoefte aan, dat zou wel eens een te zware belasting voor de geloofsgemeenschap kunnen zijn.

Margaretha besloot de stoute schoenen aan te trekken en ging zonder afspraak naar het nieuwe Liobaklooster in Egmond. Dat was een goede keus, want moeder-overste Michaelis durfde het wel aan 'een kneusje' op te nemen. Margaretha, die de naam Karin kreeg, voelde zich al snel thuis in het zogeheten contemplatieve klooster met veel ruimte voor gebed, gezang en meditatie - het is geënt op de Benedictijnse traditie. Ze moest zoals iedereen aanvankelijk het huishouden doen, maar dat was geen groot succes. Ze leerde er weven; een inkomstenbron van het klooster was het verkopen van zelfgeweven liturgische gewaden.

Studeren

Maar moeder-overste had meer plannen met de intelligente Karin. Ze zou heel goed theologie kunnen studeren. Helaas was een universitaire studie in de jaren vijftig alleen weggelegd voor priesters, zusters mochten dat niet. In Frankrijk echter wel, wist moeder Michaelis. Zij stichtte in de buurt van Straatsburg een klein kloostertje, Karin kon zich aan de universiteit in de Elzasser stad inschrijven als studente, en in het klooster studeren. En in de weekenden en de lange zomers kon ze dat in Aix-en-Provence in het zuiden van Frankrijk waar het Liobaklooster ook een vestiging opende.

Karin deed lang over haar studie, naast theologie ook journalistiek. Niet dat ze er moeite mee had, integendeel, maar ze moest ook regelmatig voor de inkomsten van de kloosterorde zorgdragen. De zelfgeweven gewaden verkopen bijvoorbeeld, of kerkelijke kunst aan de man zien te brengen. Ze reisde er heel Europa voor af: Duitsland, Zwitserland, Italië, af en toe zelfs nog verder, de oceaan over.

Haar studie ging bijna vanzelf over in het schrijven van een proefschrift. Het onderwerp werd haar door een professor aangedragen: het evangelie van Thomas, pas in 1945 ontdekt, alleen al om die reden is het niet opgenomen in de klassieke bijbel. Het boek bevat een verzameling spreuken van Jezus.

Karin toonde in haar dissertatie aan dat die spreuken wel degelijk een eenheid vormen. Ze kreeg veel lof, onder andere van de befaamde Utrechtse theoloog Gilles Quispel, groot Thomas-kenner, die ook een rol heeft gespeeld bij de ontdekking van het evangelie. Hij recenseerde dat 'deze Franse non' een mooi en waardevol boek had geschreven.

Frans was niet de enige taal die Karin beheerste. Ze was ook het Grieks, Latijn, Hebreeuws, Aramees en Koptisch machtig. En ze sprak vloeiend Duits. Het Engels daarentegen was niet haar sterkste punt.

Vervreemd

Het lange verblijf in Frankrijk liet zijn sporen na. Karin vervreemdde van haar vaderland. In Nederland maakte de katholieke kerk een snelle verandering door. Daar kwam de bevrijdingstheologie op, er was een baanbrekend pastoraal concilie met allerlei vernieuwingen, katholieken discussieerden over voorbehoedsmiddelen, en over echtscheiding.

Karin kreeg daarvan in de bijna kwarteeuw dat ze in Frankrijk woonde vrijwel niets mee, het leek of de tijd had stilgestaan in de twee kloosters waar ze afwisselend verbleef. Het was dan ook een hele overgang toen zij begin jaren tachtig, samen met twee zusters, naar Nederland terugkeerde, op verzoek van het bisdom. Het drietal was nodig om in het Liobaklooster in Egmond orde op zaken te stellen. Het ging daar niet goed. Er waren een paar zusters uitgetreden, de sfeer was slecht, er waren conflicten, de boel was verwaarloosd.

De drie nonnen gingen met tegenzin terug, want ze voelden zich senang in Frankrijk. Maar als de kerk je roept, zeg je geen nee. Karin werd moeder-overste en stuitte aanvankelijk op wantrouwen van de ongeveer twintig zusters. Maar ze bleek over veel verzoenende gaven te beschikken en wist met grote voorzichtigheid en lange gesprekken tot diep in de nacht het vertrouwen te winnen.

Haar sterke punt was dat ze niet, zoals haar voorgangers, op een troon ging zitten ("jullie doen wat ik zeg"), maar zich als een gelijke opstelde, of misschien nog wel nederiger. Ze ging letterlijk op haar knieën, herinnert een medezuster zich.

Ze bracht nieuw elan in Lioba. Mede geïnspireerd door de Dalai Lama richtte ze de School voor de Vrede op, waar jongeren uit binnen- en buitenland cursussen over religie en cultuur konden volgen. Aan een toevallige ontmoeting met een Tibetaanse monnik op een vlucht naar Rome had ze een uitnodiging van de Dalai Lama overgehouden voor deelname aan het Wereldfestival voor religieuze muziek. Tot twee keer toe ging ze begin deze eeuw naar India en sprak met hem; het koor van het klooster ging mee en zong op het festival teksten uit het Hooglied. Karin kende de Hebreeuwse tekst van dat Bijbelboek over liefde, beminnen en bemind worden, vrijwel uit haar hoofd.

Boeven

Vaak werd ze geconfronteerd met vragen over het kloosterleven; hoe het nu was om in eenzaamheid en afzondering te leven, zonder man en kinderen, zonder gezinsleven. Heel rechtstreeks gebeurde dat bij een bezoek aan de Bijlmerbajes waar zij sprak met 'de boeven', zoals ze de populatie van de Amsterdamse gevangenis noemde. "U zit net als wij in een cel", hield een van hen haar lachend voor. Op alle vragen van de gedetineerden ging ze in, ook over seks, al konden de boeven na afloop niet precies vertellen wat die non in habijt nou precies had geantwoord.

Als Karin vragen kreeg over haar kinderloos bestaan, noemde ze de kinderen van haar twee zusters en broer op wie ze gek was. Je geeft als kloosterzuster misschien wel veel weg, maar je krijgt er ongelooflijk veel voor terug, vond ze: schoonheid, zusterschap, de zekerheid van het geloof, intellectuele bevrediging.

Asterix

Ze was dol op lezen, als kind al; daar had ze toen alle tijd voor, zo vaak lag ze in het ziekenhuisbed. En ze kon zelf ook heel goed verhalen vertellen. Ze las naast zware theologische werken ook veel 'gewone' boeken, biografieën en gedichten, van Bertus Aafjes bijvoorbeeld. Ook de stripboeken van Asterix en Obelix en van Lucky Luke konden haar bekoren.

Eind vorig jaar kwamen studenten van de theologische faculteit van Tilburg naar Egmond, waar zij haar eerste gastcollege gaf over het evangelie van Thomas. Een uur lang vertelde ze met passie over het boek. Het was dodelijk vermoeiend, maar ze vond het prachtig om te doen, en ook haar gehoor was enthousiast.

Eerder dit jaar verloor Karin haar twee zusters, kort na elkaar. Ze wist dat oo voor haar het einde naderde. Ze verlangde ernaar, werd ongeduldig: "Wanneer haalt Hij me nou terug?" Ze kreeg sondevoeding, wilde dat op een gegeven moment ook niet meer, en nam alleen nog maar wat drinken tot zich. Voor haar was dit aardse leven na tachtig jaar voltooid.

Margaretha Maria Lelyveld werd geboren op 13 januari 1935 in Maartensdijk; ze stierf op 18 september 2015 in Egmond.

In Naschrift beschrijft Trouw het leven van onlangs overleden bekende of heel gewone mensen. Een tip voor Naschrift? Mail naar naschrift@trouw.nl Of per post naar Trouw/Naschrift, postbus 859, 1000 AW Amsterdam

In de Bijlmerbajes sprak zij met de boeven. 'U zit net als wij in een cel', hield een van hen haar lachend voor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden