Het klimaatprobleem moet niet-westers benaderd worden

In deze Confuciaanse ceremonie wordt het 'wijze oog' van een student geopend door een stip op zijn voorhoofd te zetten. Beeld Hollandse Hoogte

Hoe kunnen niet-westerse denktradities bijdragen aan de aanpak van wereldwijde problemen, zoals klimaatverandering? Tijdens het evenement Thinking Planet op 15 april  gaan internationale gasten hierop in. Drie experts blikken alvast vooruit.

Ayşem Mert

Of het klimaatprobleem ook met behulp van niet-westerse filosofieën kan worden aangepakt? Ayşem Mert heeft haar twijfels bij de vraag. "De dominante filosofie in het westen sinds de Verlichting is weliswaar rationalistisch, individualistisch en mechanistisch, maar er zijn altijd verhalen en zienswijzen geweest die hier weerstand tegen boden, zowel in het westen als daarbuiten. Dus wat is dan niet-westers en wat is wel westers? Misschien komt het doordat ik uit Istanbul kom, dat ik moeite heb met dat onderscheid."

Ayşem Mert houdt zich als politicoloog bezig met groene politiek, democratie en milieufilosofie. Ze is verbonden aan de Vrije Universiteit (Amsterdam) en Stockholm University, Zweden. Er is in haar ogen iets grondig mis met de aanpak van klimaatverandering. Maar ze ziet ook tekenen van hoop - vooral in een internationale protestbeweging die steeds meer van zich laat horen.

Mert: "Mijn voornaamste kritiek op de huidige klimaatpolitiek is dat de dominante ideologie tegen gemeenschappen in zowel westerse als niet-westerse landen zegt: we moeten economische groei vertonen. We moeten enorme ingrepen doen in ecosystemen om moderne, beschaafde en benijdenswaardige levens te kunnen leiden. We moeten op grote schaal en zo goedkoop mogelijk produceren. Met als resultaat: landen met diepe schulden. Autonome levenswijzen van volkeren en gemeenschappen worden onmogelijk. En landen of gemeenschappen die niet mee kunnen komen in deze manier van doen, worden gezien als onderontwikkeld, onbeschaafd en meelijwekkend. Voor leerzame en inspirerende concepten van deze 'zielige' mensen hebben we geen oog."

Geldt dit ook binnen de duurzaamheidsbeweging?

"De duurzaamheidsbeweging is ontstaan dankzij filosofen als Ivan Illich, Rachel Carson en Arturo Escobar die de radicale vragen stelden bij modernisering. Zij hadden zeker oog voor de autonomie van gemeenschappen in westerse en niet-westerse samenlevingen. Hun vragen zijn serieus genomen, alleen hebben ze geleid tot een elite van ngo's en politici die doen aan duurzame ontwikkeling. Terwijl het was begonnen om duurzame bescherming van ecosystemen, in plaats van nog meer ontwikkeling."

Hoe zou dit kunnen worden doorbroken?

"De kritische vragen die de radicale filosofen stelden, worden nu opnieuw gesteld door klimaatactivisten. Transnationale ecologische protesten zijn in opkomst. Gemeenschappen uit de hele wereld hebben in feite dezelfde wensen; ze claimen het recht op schone aarde, schone lucht en bescherming van natuur. Ze willen een beter en democratischer klimaatbeleid. Hun motto is: 'Geen klimaatverandering, maar systeemverandering'. Ik denk dat dit een zeer grote politieke kracht is. Denk aan de jaarlijks groeiende People's Climate March, die dit jaar op 29 april samenvalt met de honderdste dag van het presidentschap van Donald Trump. Men verwacht wereldwijd honderdduizenden demonstranten. Radicale politieke veranderingen komen altijd van onderaf."

Arita Baaijens

Voor Arita Baaijens, wereldreiziger en auteur, is het evident dat wij westerlingen te rade zouden moeten gaan bij niet-westerse tradities om onze 'vastgelopen systemen' te vernieuwen. In haar onlangs verschenen boek 'Zoektocht naar het paradijs' deelt ze inzichten die ze opdeed in het Altaj-gebergte op de grens van Kazachstan, China, Mongolië en Rusland. 

Ze werkt met wetenschappers en lokale bewoners aan landkaarten die meer dan uitsluitend meetbare geografische informatie bevatten. Baaijens: "Ik ben opgeleid als bioloog en vond mezelf ruimdenkend, maar toch zag ik mijn eigen cultuur stilzwijgend als het beste model. Dat ging lang goed, tot ik in Siberië kwam, tien jaar terug. Ik werd er geconfronteerd met het geloof in natuurgeesten. Als er een koe verdwenen was, ging men naar een sjamaan om te vragen waar hij gebleven was. Bijna alles in de natuur kon heilig zijn, van bergen tot dieren, maar ik voelde er nooit iets van. Het irriteerde me alleen maar, ik dacht bijna dat ze me aan het foppen waren."

Wanneer veranderde dit?

"Gaandeweg kwam ik tot de conclusie dat de wetenschap ook maar een model is. Verklaringen en theorieën worden steeds opnieuw verworpen. Als manier om de werkelijkheid te ervaren, staat de wetenschap niet dichter bij de waarheid dan andere modellen. Het heeft mij jaren gekost om dit tot me door te laten dringen. Sindsdien vraag ik mij af waarom wij in het westen halsstarrig vasthouden aan een model dat duidelijk richting de afgrond leidt. Economische groei en technologische ontwikkeling die ten koste gaan van onze eigen leefomgeving. We voelen wel dat dit niet juist is - in Friesland zijn de weidevogels bijna verdwenen en zeggen mensen aan 'landschapspijn' te lijden - maar we blijven de oplossing zoeken in nog meer efficiency en nog meer technologie. Zo willen de Amerikanen en de Chinezen stoffen in de lucht gaan gooien om regen op te wekken."

Wat zou u als alternatief voorstellen?

"De inheemse bevolking van Siberië hanteert een aantal heldere principes, waar wij veel van kunnen leren. Doe alleen wat betekenis heeft. Doe alles met mate, neem niet meer dan je nodig hebt. Er is een juist tijdstip voor alles, van oogsten tot zaaien. Dit alles is ingegeven door een permanente wederkerigheid tussen mens en landschap."

Is dit toe te passen in onze hoogtechnologische samenleving?

"We zouden ons er voor open kunnen stellen. Nu doen we vaak alsof andere manieren van kijken eenvoudigweg niet relevant zijn, of onverenigbaar met een wetenschappelijke benadering. Ik werk nu met wetenschappers, een kunstenaar en lokale bevolkingen aan 'deep maps', dat zijn kaarten die meer bevatten dan enkel geologische en geografische data. "Ook 'onzichtbare' informatie, zoals de kennis van heilige plaatsen, kan je in kaarten opnemen. Dit zou ons beeld en ons handelen kunnen beïnvloeden. Het gaat mij er niet om wie er gelijk heeft, of welk model de ultieme waarheid representeert, maar om het effect van het geloof dat je aanhangt."

Baaijens is niet bij Thinking Planet. Op 23 mei geeft ze een presentatie in Pakhuis De Zwijger (Amsterdam).

Dorine van Norren

Wij zijn geneigd om te denken dat we de klimaatverandering kunnen keren vanuit ons eigen systeem, hoogstens met wat aanpassingen," zegt Dorine van Norren. "Maar we moeten toe naar een bewustzijnsverandering over de manier waarop we omgaan met de onszelf, de ander en de aarde. Een Zuid-Afrikaan zei tegen mij: 'Wij bouwen aan een heel nieuw systeem, dat het oude overbodig zal maken. De rechten van de natuur komen daarin centraal te staan. Die beweging is ontstaan in Zuid-Amerika'." 

Dorine van Norren is jurist en diplomaat. In haar promotieonderzoek bestudeerde ze verschillende filosofische tradities in relatie tot rechtssystemen en duurzame ontwikkelingsdoelen; de Afrikaanse Ubuntu filosofie (Zuid-Afrika), het Indiaanse Buen Vivir welzijnsbegrip (Ecuador) en het Boeddhistische Gross National Happiness concept (Bhutan). 

Ze werkte voor verschillende ministeries, adviesraden en UNESCO. Van Norren: "Door mijn onderzoek ben ik met heel andere ogen naar duurzaamheidsvraagstukken gaan kijken. In het westen gaan we ervan uit dat mensen losstaan van de natuur, dat we de natuur onbeperkt kunnen exploiteren en gebruiken. In andere culturen is dit geheel ondenkbaar en denkt men vanuit verbondenheid met de natuur."

En het is tijd om naar die andere culturen te gaan luisteren?

"Absoluut. In het boeddhisme is het vanzelfsprekend dat je mededogen betracht naar alle levende wezens, dus ook de dieren, de bomen en zelfs de bergen. In de Afrikaanse filosofie van Ubuntu, die in heel sub-Sahara-Afrika voorkomt in allerlei varianten, draait alles om verbondenheid, wederkerige steun en broederschap. In het westen denken wij vanuit 'ik', maar in Ubuntu denkt men vanuit 'wij'. En dat 'wij' omvat naast de mensen die nu leven ook de voorouders, de toekomstige generaties én de natuur."

Zou dit ooit werkbaar kunnen worden toegepast in het westen?

"Er worden al overal in de wereld concrete stappen genomen in deze richting. Er is inmiddels een universele verklaring van moeder aarde, in aanvulling op de universele rechten van de mens. Die is uitgebracht tijdens de alternatieve klimaatconferentie in Cochabamba, Bolivia. En in 2012 in New York organiseerde Buthan in aanwezigheid van VN-chef Ban Ki-Moon een conferentie over welzijn en geluk, in het boeddhisme onlosmakelijk verbonden met harmonie met de natuur.

"In Equador en Bolivia zijn de rechten van de natuur in de grondwet opgenomen. In die landen hoef je dus al niet meer aan te tonen dat er een menselijk slachtoffer is om schade van een ecosysteem aan te kaarten.

"Het is een lange weg, maar grote veranderingen vinden altijd plaats via bewustzijnsverandering - denk maar aan de Franse Revolutie, die was er ook niet gekomen als men had gezegd dat het aristocratische systeem onvervangbaar was."

Thinking Planet, TivoliVredenburg, Utrecht, 15 april; 19.00 - 01.00. Tickets en info: www.thinkingplanet.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden