Reportage

Het kabaal van snoek, donderpad en kwabaal

Baudewijn Ode van Floron die het geluid van vissen opneemt.Beeld Patrick Post

Vissen lijken van die zwijgzame types, maar schijn bedriegt. Wat ze allemaal zeggen, is evenwel nog lang niet ontcijferd.

De Amsterdamse Zuidas op een doordeweekse dag rond half zeven. Werkend volk in driedelig pak of kokerrok met hoge hakken rept zich naar huis of werkborrel. Hippe fietsen en bakfietsen kleuren het fietspad, en iedereen heeft haast.

Iedereen, behalve Baudewijn Odé, florist bij plantenorganisatie Floron en sinds enige tijd ook vissengeluidenonderzoeker. Licht verscholen tussen twee bootjes zit hij in kleermakerszit op de oever te staren naar het water. Zijn oren zijn dichtgestopt met oortjes, hij is zich van niets of niemand bewust.

In zijn hand een merkwaardig bouwsel van stangen met snoeren die onder water verdwijnen. Snoeren met hydrofoons, onderwatermicrofoons, zoals later blijkt. Minuten verstrijken. De wereld staat stil, tot uit het niets een bal op het water landt die achterna wordt gesprongen door een golden retriever. Weg concentratie, weg benodigde stilte. De hydrofoons worden opgehesen. Odé begint opnieuw.

De vissengeluidenmanie van Odé, want zo is deze hobby inmiddels best te noemen, begon jaren geleden, toen hij een radioreportage hoorde over vissengeluiden. Niet die van walvissen en dolfijnen (overigens geen vissen maar zeezoogdieren), maar van snoeken, haringen, baarzen en meervallen. Stomverbaasd was hij. "Vissen blijken veel meer geluiden te kunnen maken dan 'blub blub'. Ze hebben echt iets met elkaar, en laten dat horen ook."

Enige studie en een oproep aan de vissenmensen van Ravon (Reptielen, Amfibieën en Vissenonderzoek Nederland) volgden, en inmiddels speurt een groepje vissers - onder wie hijzelf - naar vissengeluiden.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld Patrick Post

Doedelzak

Vissen maken, zo vertelt Odé, bij verschillende 'hoogtepunten' in hun leven geluid. Kwabalen en kabeljauwen brommen en grommen tijdens of vlak voor het paaien, terwijl de blauwband, een exoot, 's nachts luide tikkende geluiden maakt, wellicht bedoeld om een clubje blauwbanden bij elkaar te houden.

De beekdonderpad stoot korte, donkere tonen uit als een dier te dicht bij haar nest met eitjes komt, de baars smakt tijdens de jacht, terwijl een jagende meerval een geluid als een diepe hartslag laat horen.

De geluiden zijn divers, maar zijn bij vrijwel alle soorten het gevolg van het 'bespelen van de zwemblaas', het orgaan dat de vis in staat stelt op een bepaalde diepte te verblijven. De kwabaal bijvoorbeeld trommelt met zijn spieren op de blaas, andere soorten bespelen die alsof het een doedelzak is.

"Haring en grote modderkruiper laten ook scheten, maar die tellen niet mee. Zulke geluiden zijn willekeurig en kun je geen communicatie noemen", legt Odé uit, wat verstoord naar de nog immer rondzwemmende hond kijkend.

Meer weten over de vissengeluiden is belangrijk maar ingewikkeld, zo meent Odé. Ingewikkeld omdat het zo'n onontgonnen terrein is. Zijn viskompanen en hij hebben nu van acht soorten zoetwatervissen de geluiden op band staan, "maar heel veel andere hebben we nog niet gedetermineerd of zelfs maar gehoord".

Op grond van buitenlands onderzoek schat Odé in dat minstens de helft van de Nederlandse zoetwatervissen geluid maakt. Voor sommige soorten is geluid wellicht niet het beste communicatiemiddel. Een vis die in kraakhelder water leeft, doet misschien meer met lichaamskleuren. Welke vissen geluid maken en welke niet, is grotendeels onbekend. Dat maakt het zoeken naar geluid - dat zelf al zacht is en niet doorlopend te horen - en het ook nog eens aan een bepaalde soort koppelen extra ingewikkeld.

Er valt voor het team nog veel te ontdekken, maar enthousiasme en inzet (grotendeels in vrije tijd) zijn groot. Elke week hangt wel een van hen ergens een hydrofoon in het water om er vervolgens uren bij te gaan zitten wachten. En vrijwel iedereen heeft thuis een bak met vissen staan met een hydrofoon die doorlopend geluid registreert. Geen kreun, scheet, zucht of grom blijft zo onopgemerkt.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld Patrick Post

Opsporen

Odé: "Leuk hoor. Zelf heb ik hondsvisjes in een bak. Nee, die blaffen niet. Maar wat ze wel doen - welk geluid ze maken - is belangrijk om te weten. Dat maakt het opsporen van de vis makkelijker. Hondsvissen zijn bijzonder schadelijke exoten, ze verdringen inheemse vissen en vreten eitjes van amfibieën; die wil je goed in de kijker hebben!"

De hondsvis roept de vraag op of het echt wel zo belangrijk is om vissengeluiden te identificeren. Of is het toch vooral 'voor de leuk'?

Leuk is het, maar er is ook een hoger doel, verzekert Odé. Sowieso is kennis onontbeerlijk voor een goede bescherming. Zo bleek bijvoorbeeld tijdens inventarisaties in de Vinkeveense Plassen dat het aantal kwabalen (een ernstig bedreigde soort) dat via de DNA-opsporingsmethode kon worden aangetoond veel kleiner is dan het aantal dat via geluid kan worden opgespoord. "En dat is nogal belangrijk. Stukken plas waar kwabaal voorkomt moet je natuurlijk wel extra beschermen. Temeer daar kwabalen geluid maken tijdens het paaien, een van de belangrijkste momenten van het vissenleven."

Dat beschermen van paaigronden speelt ook bij de kabeljauw een rol. En ook die vissoort houdt zich tijdens een vrijage in auditief opzicht niet stil.

Maar om het vissengeluid echt te doorgronden, is er nog een lange weg te gaan. Door zo veel mogelijk geluidsopnames te maken en die aan een vissoort te koppelen, hetzij door observaties, hetzij via sonogrammen en literatuurstudie en internationaal overleg, willen Odé en kompanen een goed vissengeluidenarchief opzetten. Een archief en een methode die bij verder onderzoek kunnen worden gebruikt.

Inmiddels staat de hond zich op de kant uit te schudden en roept zijn baas hem terug naar huis. De hydrofonen gaan weer het water in, de dopjes in de oren. Stilte rest. Of niet.

Vrijwilligers

Het onderzoek is grotendeels vrijwilligerswerk van een aantal Ravon-leden, onder wie Baudewijn Odé (Floron maakt inmiddels organisatorisch deel uit van Ravon). Dankzij een kleine startsubsidie van Ravon kon er wat apparatuur worden aangeschaft. Meer onderzoekers zijn welkom. Meer geld is dat ook, natuurlijk.

Beeld Patrick Post
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden