Het juridische gevecht om de kiezer

verkiezingen vs | In de peilingen in de VS is de voorsprong van Hillary Clinton op Donald Trump flink geslonken. Hoe meer de kandidaten elkaar op de hielen zitten, hoe belangrijker het is om de juiste kiezers naar de stembus te lokken - of ze juist te weren.

Muhammad Rockman is 52 jaar oud en heeft nog nooit kunnen stemmen. In november zou het tot zijn vreugde gaan gebeuren. En toen weer niet. Volgens de laatste berichten weer wel. Het probleem: Rockman woont in Virginia, en mensen zoals hij, met een misdaad op hun kerfstok, mochten tot nu toe niet stemmen. Een poging van de gouverneur Terry McAuliffe om daar iets aan te doen, zorgt al maanden voor juridische schermutselingen.

Ethisch gezien kun je er over twisten - en in Amerika wordt dat hartgrondig gedaan - of een drugsdealer of moordenaar ooit nog een stem mag hebben in het reilen en zeilen van de samenleving, straf uitgezeten of niet. Maar politiek-strategisch is het voor de Democraat McAuliffe een inkopper. Er zijn in Virginia 200.000 mensen zoals Rockman. Net als in elke andere Amerikaanse staat zijn er onder de misdadigers bovengemiddeld veel, net als hij, zwart. Zwarte Amerikanen stemmen bijna allemaal Democratisch - Rockman ook als hij de kans krijgt. In 2012 kwamen er in Virginia een kleine vier miljoen kiezers opdagen en won Barack Obama van Mitt Romney met 149.298 stemmen verschil. Het gaat dus wel ergens over.

Even logisch is het dus, dat de Republikeinen in Virginia zich met hand en tand verzetten tegen wat McAuliffe voor de ex-criminelen - en voor zijn goede vriendin Hillary Clinton - wil doen. Dat leek ze te lukken. Nadat in april van dit jaar McAuliffe met één pennestreek die 200.000 ex-gevangenen hun stemrecht teruggaf, oordeelde het Hooggerechtshof dat hij met zo'n algemene afkondiging te veel op de stoel van de wetgever was gaan zitten. Hij mag deze 'stembusgratie' verlenen, maar moet elk geval apart bekijken.

McAuliffe gaf zich niet gewonnen: "Dan doe ik dat gewoon", kondigde hij aan. Inmiddels heeft hij van 13.000 mensen die zich na zijn eerdere maatregel netjes als kiezer geregistreerd hadden, onder wie Rockman, het dossier 'bekeken' en hen opnieuw stemrecht gegeven. In de praktijk kwam het erop neer dat een printer overuren maakte en de documenten met een automatische pen werden ondertekend. Woedend spanden de Republikeinen een nieuwe zaak aan: was deze truc geen minachting van het hof? Nee, zei het Hooggerechtshof. McAuliffe mag zo doorgaan. De Republikeinen willen nu de grondwet veranderen, om het stemrecht voor ex-gevangenen 'duidelijker' te regelen.

Kiezersvolk

Zo gaat dat in de Amerikaanse politiek. Het zijn de staten en de districten die de verkiezingen organiseren. En wie daar de macht in handen heeft, zal wel gek zijn als hij niet probeert de samenstelling van het kiezersvolk te 'verbeteren', zodat hij die macht ook houdt.

Terwijl in Virginia de Republikeinen moord en brand schreeuwen, waren het in het aangrenzende North Carolina de Democraten die woedend naar de rechter stapten. In die staat, ook een swing state, waar in 2012 Barack Obama met 92.004 stemmen verschil verloor, werd in 2013 een uitgebreid pakket wijzigingen op de kieswet door het parlement gejaagd. Dat was om stemfraude moeilijker te maken en verder de verkiezingen zo soepel mogelijk te laten verlopen, zeiden de Republikeinen, met voorop gouverneur Pat McCrory. Dat die wijzigingen het stemmen moeilijker maken voor zwarten en andere vermoedelijk Democratisch stemmende kiezers - toeval natuurlijk.

Maar ondertussen hakte het er wel in. Om te stemmen moest een kiezer voortaan op het stembureau een identiteitsbewijs laten zien. Je opgeven als kiezer, overal in de VS een voorwaarde om te mogen stemmen, mocht voortaan niet meer op het nippertje, op de verkiezingsdag zelf. Jongeren van 16 die zich bij het ophalen van hun rijbewijs alvast opgeven om te stemmen als ze 18 zijn? Afgelopen. En vervroegd stemmen - in sommige staten is dat inmiddels al begonnen - werd ingeperkt tot slechts tien dagen voorafgaand aan 8 november, met nog maar één zondag erin.

Dat laatste detail was wel heel doorzichtig. Op de zondagen voor de verkiezingen zijn het vooral zwarte Amerikanen die komen stemmen. Na kerktijd rijden gemeenteleden degenen die geen vervoer hebben met auto's naar het stembureau: souls to the polls.

Van stemmen afhouden

Maar ook de andere wijzigingen waren, als je nauwkeurig keek, er duidelijk op gericht om vooral mensen met weinig geld, geen auto, geen rijbewijs, jong, van stemmen af te houden. Dan heb je het over Democraten.

De wet kwam niet onverwacht, maar toch waren Democraten in heel de VS geschokt toen ze werd ingediend, pijlsnel aangenomen en door gouverneur McCrory ondertekend. Want de wet was veelomvattender dan in welke andere staat ook. En het tijdstip was onheilspellend. Enkele weken daarvoor had het Hooggerechtshof een juridische bom laten ontploffen: een gedeelte van de wet op het stemrecht werd buiten werking gesteld. En North Carolina leek daar maximaal gebruik van te willen maken.

Die stemrechtwet werd in 1965 door president Lyndon Johnson ondertekend, een jaar na de wet op de burgerrechten, die een einde maakte aan de formele discriminatie van zwarte Amerikanen. Een aantal staten waar die discriminatie bijzonder venijnig was, en waar het Afro-Amerikanen bijna onmogelijk was gemaakt om te stemmen, stond sindsdien onder curatele. In die staten moest voortaan elke wijziging van de omstandigheden bij verkiezingen, al was het maar het verplaatsen van een stembureau, worden goedgekeurd door het ministerie van justitie in Washington.

Maar daar haalde het Hooggerechtshof in 2013 een streep door. "De geschiedenis hield niet op in 1965", schreef opperrechter John Roberts in dat arrest. Met andere woorden: de lijst van zondaars op het gebied van burgerrechten - vooral staten in het zuiden, waaronder North Carolina - was verouderd. Als het Congres reden zag om sommige staten onder curatele te houden, moest het die maar opnieuw aanwijzen.

Polarisatie

In het door polarisatie bijna lamgelegde Congres was daar geen enkele kans op. En in een aantal zuidelijke staten werden langgekoesterde wensen pijlsnel tot wet verheven.

IJveraars voor burgerrechten - en Democraten - werden daar flink gedeprimeerd van. Ze vermoedden dat rechters in die staten de vingerwijzing van het Hooggerechtshof ter harte zouden nemen, en niet snel die nieuwe regels zouden verbieden. Maar dat blijkt enorm mee te vallen. Deze zomer zijn al in vijf staten kieswetten vernietigd omdat ze ongunstig uitpakten voor minderheden.

En daaronder is ook de wet in North Carolina. Het hof van beroep in Richmond (Virginia) maakte er eind juli gehakt van. Het schreef dat North Carolina 'op heterdaad betrapt' was. Want voordat de wet werd opgesteld, vroegen de Republikeinen eerst informatie op over de verhouding blank/zwart bij allerlei soorten kiezers: met en zonder rijbewijs, wel of niet pas stemmend op verkiezingsdag.

De wet is buiten werking gesteld. Tot verontwaardiging natuurlijk van de Republikeinen, die met zoveel woorden de drie rechters die uitspraak deden - allemaal door Democratische presidenten voorgedragen - van politieke bijbedoelingen betichtten: "We kunnen ons alleen maar afvragen of het misschien de bedoeling is om de deur voor stemfraude weer wijd open te zetten."

Klopt de uitslag straks wel?

Vier manieren om de verkiezingen te stelen

Identiteitsfraude

De voorstanders van strengere regels bij het stemmen, en dan vooral de identificatieplicht, motiveren dat door te wijzen op de mogelijkheid van stemfraude doordat kiezers zich voor een ander uitgeven. Dat zou, als je hen moet geloven, op ruime schaal voorkomen.

Maar in de praktijk gebeurt het juist maar zelden, zeggen onderzoekers. Het is ook helemaal geen goede manier om een verkiezing te vervalsen, zei professor Lorraine Minnite van de Rutgers Universiteit in New Jersey tegen journalisten van het onderzoeksproject News21. "Het is irrationeel, want je kunt met die ene frauduleuze stem de uitkomst vermoedelijk niet veranderen, maar je kunt wel worden betrapt."

Kiezerslijsten hacken

Hackers interesseren zich dit jaar behoorlijk voor de presidentsverkiezingen. Uit computers van de Democratische partij werden bijvoorbeeld documenten en e-mails gestolen, en in juli via WikiLeaks openbaar gemaakt. De leider van WikiLeaks, Julian Assange, heeft beloofd dat er voor 8 november - verkiezingsdag - nog 'heel interessante en soms zelfs amusante' onthullingen komen over Hillary Clinton.

Die hackers zijn volgens Amerikaanse inlichtingendiensten zeer waarschijnlijk in de arm genomen door Rusland. Ook andere acties van hackers, zoals het stelen van de informatie van zo'n 90.000 geregistreerde kiezers in Illinois, worden door de FBI met Rusland in verband gebracht.

Met een lijst van kiezers kan de Russische president Poetin niet zomaar tienduizenden extra stemmen laten uitbrengen ten gunste van Donald Trump (aangenomen dat hij die wil steunen ten koste van Clinton). Maar wie gegevens kan stelen, kan ze ook wissen. Net als de Republikeinen zouden hackers - of hun opdrachtgevers - slim kunnen uitmikken bij welke stembureaus je voor eindeloos lange rijen moet zorgen om minder Democraten te laten stemmen.

Selectief aanmoedigen

Om de bakens in het land te verzetten, heb je niet eens chaos nodig. Het kan ongezien, als je Facebook bent. Tijdens de Congresverkiezingen van 2010 lieten onderzoekers van de universiteit van San Diego in samenwerking met Facebook op 61 miljoen pagina's van gebruikers een knop verschijnen waarop je trots kon drukken: ik heb gestemd! Het was impliciet een oproep aan die gebruikers om te gaan stemmen, en velen deden dat. Facebook liet ook zien hoeveel gebruikers al gestemd hadden. Maar een deel van de gebruikers kreeg daarnaast ook nog een aantal foto's te zien van vrienden die gestemd hadden. Van die deelgroep, zo bleek later uit de officiële registers, waren er 0,39 procent meer gaan stemmen.

Dat kleine percentage was een groot succes voor de psychologie: je kon precies meten wat peer pressure vermag. Maar voor de politiek is het een grote zorg. Want Facebook weet of je oud of jong bent, zwart of blank en dus, met tamelijk grote waarschijnlijkheid, wat je zult gaan stemmen. Die 0,39 procent, waarschuwde Harvard-hoogleraar Jonathan Zittrain in The New Republic, kan landelijk honderdduizenden extra stemmen opleveren, die bij spannende verkiezing de doorslag kunnen geven. Zonder dat iemand het doorheeft.

Dat doet Facebook natuurlijk nooit, zal het bedrijf zeggen. Maar weet elke werknemer van Facebook dat? In april meldde website Gizmodo dat via een intern systeem van Facebook, waarmee je vragen kunt stellen aan oprichter en baas Mark Zuckerberg, hem werd voorgelegd: 'Welke verantwoordelijkheid heeft Facebook om een president Trump in 2017 te voorkomen?'

De uitslag in twijfel trekken

Op geen van bovenstaande manieren is voor zover bekend ooit een verkiezing beslissend beïnvloed. Maar de berichtgeving erover, de waarschuwingen van Republikeinen, en de stelling van Donald Trump dat als hij verliest, het absoluut doorgestoken kaart moet zijn geweest, ondermijnen wel het vertrouwen in de verkiezingen. In een peiling van Gallup vorige maand zei een op de drie Amerikanen dat stemfraude een groot probleem is. Onder Republikeinen dacht 52 procent dat. Als Hillary Clinton wint, dan geeft dat de Republikeinen rugdekking bij het blokkeren van zoveel mogelijk van haar plannen: heeft ze wel een mandaat?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden