Het journaal op het toneel

Theatermakers haken in hun voorstellingen steeds nadrukkelijker aan bij de actualiteit. Hoe doen ze dat? En wat levert het op?

Vluchtelingenstromen, een uiteenvallend Europa, een angstige samenleving onder hoogspanning. De voorpagina's van de kranten staan er vol mee. Ook in het theater komen de grote maatschappelijke ontwikkelingen steeds vaker voorbij. Maar theater is geen journalistiek. Wat kan de kunstvorm toevoegen aan de actualiteit? Drie theatergroepen vertellen over hun benadering van de actualiteit. Rode draad: wat betekenen de westerse waarden nog?

Wat: Q & A Wie: Naomi Velissariou en Gillis Biesheuvel / Frascati Producties en Dood Paard Waarover: Maatschappelijke angst

Eigenlijk zou 'Q & A' over kunstenaars en de media gaan. Maar toen de vluchtelingencrisis en de Griekse schuldencrisis in de zomer van 2015 hun kookpunt bereikten, sms'te theatermaakster en actrice Naomi Velissariou haar collega Gillis Biesheuvel. "Als er zoveel in de wereld aan de hand was, kon ik niet langer metakunst over kunst maken", vertelt ze.

Toch gaat hun voorstelling niet letterlijk over de crises. Biesheuvel: "Als je vanachter je tv het vele nieuws volgt, lijkt het alsof je een spannend boek leest. Het is stiekem lekker om te volgen, ondanks de zorgen. We wilden het over die aantrekkelijke kant van geweld hebben."

Het geweld kwam ineens heel dichtbij toen Velissariou tijdens een vakantie in de Verenigde Staten gewelddadig werd beroofd. Velissariou: "Daarmee sloop de werkelijkheid de voorstelling in."

Toneelschrijver Rik van den Bos schreef uiteindelijk een tekst over een vrouw die zich in haar huiskamer afsluit van de boze buitenwereld, maar waar die buitenwereld - gepersonifieerd door Biesheuvel - telkens aanbelt of op andere manieren probeert binnen te dringen. Gepercipieerde angst tegenover daadwerkelijk gevaar: daar gaat het over. Al vallen woorden als 'Parijs' of 'Syrië' niet.

"Ik was bij die overval bang om iets anders te verliezen dan mijn iPad of creditcard", zegt Velissariou. "Dat hebben we allemaal. We zijn bang dat ons door de gebeurtenissen om ons heen iets wordt afgepakt. Maar wat dan precies? Wat zijn dan de waarden die we niet willen verliezen? De vrijheid om op een terrasje te kunnen zitten? Is het alleen maar dat?" Biesheuvel: "Tegelijkertijd is het onzin te denken dat je in een samenleving kunt leven die vrij is van gevaar."

Door het gebruik van verbeelding kan theater andere vragen stellen over angst dan de journalistiek, denken de makers. Velissariou: "De pers kan er niet zomaar op los fantaseren. Wij wel." Biesheuvel: "We brengen het onderwerp terug naar de vierkante meters van een huiskamer. Zo kunnen we samen naar een ploeterend mens kijken: hoe doet die ander dat? Waarom staan we elke ochtend weer op?" "Theater is altijd subjectief", zegt Velissariou, "anders dan de journalistiek die doet alsof zij objectief is."

Dat theater kan, anders dan de vlugge journalistiek, bovendien de tijd nemen om langer over een onderwerp na te denken, denken de twee. Biesheuvel: "Je hebt een repetitietijd van zes weken die je kunt vullen met vragen. In die tijd laat de theatermaker zijn verbeelding op het onderwerp los, vindt hij manieren om die werkelijkheid te verdraaien." Velissariou: "Zodanig dat de toeschouwer uiteindelijk zijn eigen conclusies kan trekken. En het liefst twee tegenovergestelde."

'Q & A' is op tournee tot en met 14 mei

Wat: Pax Europa Wie: Mohalled Rasem / De Nieuw Amsterdam en 't Arsenaal Waarover: Vluchtelingen en een desintegrerend Europa

De gladde televisieshow loopt al snel gierend uit de hand. De presentator had het programma bedoeld als pleidooi voor de Europese waarden, maar alle gasten blijken een ander idee van die waarden te hebben: de moslima, de Syrische vluchteling, de geassimileerde gastarbeider en de kritische cultureel diverse kunstenaar vliegen elkaar in de haren. Met de televisieshow als metafoor probeert de voorstelling 'Pax Europa' van De Nieuw Amsterdam een verbinding te leggen tussen de vluchtelingencrisis en Europa dat zijn waarden nog maar moeilijk kan verwoorden.

"De media praten maar en praten maar...", zegt de Belgisch-Irakese regisseur Mohalled Rasem. "Er zijn zo veel meningen: voor vluchtelingen of tegen. Voor Europa of tegen."

Rasem toont liever de complexe verknooptheid van zaken. De geschiedenis van Europa en zijn waarden, migratie, integratie, culturele diversiteit: je kunt het niet los van elkaar zien en theater kan dat tonen. "Je kan analyseren waar het probleem precies ligt, zonder de oplossing daarvoor te hoeven vinden.

"Bovendien kan theater kritiek op die realiteit tonen. En dingen ter sprake brengen waar we het niet over hebben." Zo vertolkt de cultureel diverse cast van 'Pax Europa' de perspectieven die in het debat over de Europese waarden in de krant of op het journaal minder aan bod komen, zoals die van de vluchteling of de geassimileerde asielzoeker. Die het bovendien niet met elkaar eens zijn.

Rasem kwam zelf op 24-jarige leeftijd uit Irak naar België en ervoer uit de eerste hand dat je plek vinden in een nieuwe cultuur ook betekent dat je een deel van jezelf verliest, ook als je graag wilt integreren. "Dat levert altijd een botsing op." Tegelijkertijd bleek Europa niet het paradijs dat mensen in het Midden-Oosten via televisie en film krijgen voorgeschoteld. Hij kan wakker liggen van het afgehakte hoofd voor een Amsterdamse waterpijpbar of van de Griekse vluchtelingenkampen. "Zoiets heb ik zelfs in Irak niet meegemaakt. Aan de rand van Europa verbranden mensen schoolboeken om warm te blijven: is dat het Europa waar ik van droomde?"

De uit de hand lopende discussie van 'Pax Europa' ontaardt uiteindelijk in een verstilde bewegingssequentie van lichamen die, met de eindeloze discussie over waarden als achtergrondmuziek, samen dansen, bidden en zich ophopen in een bootje. Rasem: "Ik wilde dat de voorstelling uiteindelijk een gezamenlijk menselijk ritueel zou tonen. We gaan immers allemaal dood, dus tot wanneer blijven we discussiëren? Uiteindelijk wil iedereen in de eerste plaats als mens gezien worden, ongeacht waar hij vandaan komt. Dat kan in het theater. Daarom is het zo'n democratische plek."

'Pax Europa' is op tournee tot en met 25 mei

Wat: Smekelingen Wie: Olivier Diepenhorst / Toneelschuur Producties Wat: Oorlog en internationaal recht

Een democratie krijgt een groep vluchtelingen over de vloer. Die dwingen die democratie zich te verhouden tot een oorlog die niet de hunne is. Hoe gaat die staat daarmee om? Dat plot had vandaag geschreven kunnen zijn, maar de Griekse tragedieschrijver Euripides schreef 'Smekelingen' in de 5de eeuw voor Christus. Ook toen was het actueel toneel, want de democratische stadstaat Athene had in de decennia daarvoor zijn portie oorlog wel gehad.

In de voorstelling 'Smekelingen' die Olivier Diepenhorst eerder dit seizoen maakte bij Toneelschuur Producties liet de regisseur zijn acteurs de integrale klassieke en bloemrijke tekst spelen in een soort bureaucratisch kantoor met koffieautomaat. De actualiteit van de tekst bleek onontkoombaar, zonder dat hij, anders dan door de koffieautomaat, speciaal werd benadrukt.

"Als je een klassiek stuk doet", zegt Diepenhorst, "moet de toeschouwer de tijd kunnen voelen: het stuk heeft een weg door de geschiedenis afgelegd. De voorstelling moet zelf niet bewijzen dat het over nu gaat. Dat mag de toeschouwer doen. Daarom wil ik dat het stuk zich tegelijk daar en toen afspeelt als hier en nu."

Diepenhorst koos uiteraard niet toevallig voor juist dit stuk. De morele verwarring die 'Smekelingen' bij hem teweegbracht sprak hem aan. "De smekelingen vragen de stad Athene ten oorlog te trekken in een oorlog waar het niets mee te maken heeft. Daarmee vragen ze ook naar de uiterste consequentie van de moraal en het internationale recht waar Athene zo prat op gaat. Wat betekenen die waarden echt? Democratie is een groot goed, maar het betekent niet dat een democratie geen mensenrechten zal schenden; dat de democratische besluitvorming nooit tot wreedheden leidt."

Door dit soort dilemma's voor een publiek te spelen, zorgt theater voor een aanvulling op het nieuws, denkt Diepenhorst. "De beelden, de artikelen, de feiten bepalen waar we over nadenken. Theater tilt dat denken vervolgens naar een ander niveau."

Daar komt bij dat spelers en publiek zich in dezelfde ruimte bevinden. "De personages zijn niet abstract, maar mensen waar je met anderen naar kijkt. Mensen die ademen en bewegen. Je bent samen verantwoordelijk voor die situatie. Theater gaat voor mij altijd over een gezamenlijke verantwoordelijkheid."

Juist doordat 'Smekelingen' een kloof moet overbruggen tussen toen en nu, ontstaat voor Diepenhorst een bepaalde denkruimte waarin hedendaagse dilemma's in een ander licht komen te staan. "Ergens kun je er verdrietig van worden dat we in 2500 jaar nog niets zijn opgeschoten op het gebied van internationaal recht. Maar het is ook troostend. Toen kwamen ze er ook niet uit. Want misschien is dit wel een probleem waar niet uit te komen is. We zijn minder eenzaam in de geschiedenis dan we denken."

'Smekelingen' was eerder dit seizoen te zien en speelt niet meer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden