Het Joodse Bruidje is weer als nieuw

Elize de Mul (1987) studeerde filosofie en Nieuwe Media, doceert aan een kunstacademie, doet in Leiden promotieonderzoek. Ze publiceerde dit jaar 'Dansen met een plastic zak'.

Begin deze herfst haalde het Joodse Bruidje van Rembrandt het nieuws. Of beter gezegd, een vrij precieze kopie ervan. Deze versie was niet nageschilderd, maar door een team van de TU Delft met een 3D-printer gemaakt. Ik las het nieuws op het scherm van mijn laptop, zag een foto van het nieuwe Joodse Bruidje - en dacht 'goh'. Meer niet.

Mijn gebrek aan verwondering verandert enkele maanden later drastisch. Het is november en ik ben op een congres over de mogelijkheden en gevolgen van driedimensionaal printen in Leiden. Enkele meters voor me staat een schilderdoek van ruim anderhalve meter breed, even groot als zijn origineel. Op het podium vertelt Pieter Jonkers van de TU over het ritje dat dit Bruidje vanmorgen heeft gemaakt, achter in de kofferbak en daarna een stuk over straat door de regen. Ze is van karton.

In de pauze loop ik naar deze Rembrandt toe. Ik sta dichtbij. Zó dichtbij dat ik de penseelstreken kan onderscheiden, het reliëf tot in detail kan zien, de grillige lijnen van het craquelé als een spinneweb over het gezicht van het bruidje zie lopen. Voel lopen: voor ik het weet bewegen mijn vingers zich over het schilderij, alsof ze het verhaal erachter in braille willen lezen. Er zijn hier geen bordjes of suppoosten. Ik voel een lichte weerzin in me opkomen, vermengd met het idee dat ik iets ontzettend stouts sta te doen. En verwondering omdat ik zo dicht bij een Rembrandt sta. Of nee, een kopie van een Rembrandt. Mijn hoofd moet zichzelf af en toe even terugroepen.

Ook anderen besnuffelen het schilderij veelvuldig, ze raken het aan en bewonderen het meisje. Ik hoor hun enthousiaste reacties over de details en het grote realisme van de kopie, in zowel materiaal als in kleur.

Ik opper dat ik voor een zo levensechte reproductie ook wel naar een museum zou gaan. Dat delen de anderen niet. Want, zeggen ze, Rembrandt heeft dit doek toch nooit zelf met zijn penseel beroerd?

Achter tradities schuilt vaak een sentimentele lading. Van tradities afwijken zorgt vaak voor hoog oplopende emoties. Nieuwe technologieën verstoren onze tradities en creëren daarmee onrust.

Zo werden boeken met argwaan bekeken, omdat zij braken met de mondelinge traditie, ze zouden ons tot in onszelf gekeerde wezens maken, met een geheugen als een zeef. Toen we eenmaal gewend waren aan het starre en individuele boek, was daar het hypertekstuele internet dat brak met onze leestraditie en onze aandacht en concentratie drastisch zou ondermijnen.

Als een nieuwe technologie eenmaal gedomesticeerd is, raken dergelijke zorgen op de achtergrond en al snel nestelt zich een nieuwe traditie in onze cultuur.

'Traditie' bergt het Franse tradition (wijze van denken of doen) in zich en het Latijnse traditio (overlevering). We dragen denkwijzen over van generatie op generatie, maar geven ook tastbare dingen door. Sleutelen aan immaterieel erfgoed valt niet zo op, maar bij materieel erfgoed ligt de kwestie doorgaans gevoeliger.

Het aura van een kunstwerk ligt in onze cultuur vooral in het ding zelf. We genieten van een Rembrandt omdat het - naast ontzag voor de kundigheid van de maker - een historische sensatie teweegbrengt. Het gunt ons een blik in het verleden, op het moment waarop Rembrandt himself de laatste hand legde aan zijn werk. Tegelijkertijd besef je dat die tijd voor altijd weg en onbereikbaar is.

Hoe wij het Joodse Bruidje ervaren ligt ook besloten in traditie. Nog niet zo lang geleden ging je ervoor naar een museum. Daar hield je gepast afstand van het meesterwerk, soms geholpen door met tape of verf getrokken lijnen, of dik glas, foto's met flits maakte je niet, en zeker geen selfies, en het object zelf raakte je onder geen beding aan.

Nieuwe media en technologie hebben deze houding grondig veranderd. Helemaal nieuw zijn de reproductietechnieken niet; al langer werd er volop gekopieerd en gepimpt. Kunst kon in oplages gemaakt worden en kunstenaars als Andy Warhol maakten reproductie zelfs tot onderwerp van hun werk. De 'Nachtwacht' siert ansichtkaarten en koektrommels en dankzij Ikea fleurt een poster van een welbekend kunstwerk menig kamer op.

De (digitale) technologische vooruitgang transformeerde de traditie van kunstervaring. We hoeven tegenwoordig niet per se naar een museum om een Van Gogh of een Rembrandt te zien, dit kan ook thuis op de bank. Op je laptop of tablet heb je je persoonlijke kunstgalerij tot je beschikking. Even googelen en de collecties van het Madrileense Prado en het Amsterdamse Rijksmuseum zijn in hoge resolutie te bewonderen.

Toch togen vorig jaar veel bezoekers naar de Beurs van Berlage, om dáár afdrukken van digitaal gepimpte werken van Van Gogh te bewonderen, onderdeel van 'My Dream Exhibition'. De bewerkte, 'remastered' schilderijen waren foto's van het werk van Van Gogh zoals het er moet hebben uitgezien toen hij het net geschilderd had.

Posters en prullaria uit de museumwinkel zorgen voor een nieuwe, inmiddels aanvaarde ervaring van kunst. We leren er zelfs het originele werk mee kennen. Zo wordt kunst een stuk toegankelijker. Waar in vroegere tijden de elite een monopolie had op kunstervaring, weet nu nagenoeg iedereen hoe 'De Nachtwacht' er uitziet.

Maar wat de kunst op een koektrommel, een ansichtkaart of in een digitale galerij waarschijnlijk níet kan, is een emotie teweegbrengen bij de kijker. Het is dan ook overduidelijk niet echt, maar een tweedimensionale kopie. De reproducties vormen geen bedreiging voor het origineel.

Dat wordt anders door de introductie van de 3D-printer. Die brengt de traditie aan het wankelen. Het Joodse Bruidje van de TU is niet alleen een weergave van het idee, maar kopieert heel gedetailleerd de vorm van het origineel. Wat ik in november zag was geen platte reproductie die nooit de plaats van het zeventiende-eeuwse origineel zal innemen. Dit benadert het historisch artefact - al ontbreken er ook hier cruciale elementen, zoals de finishing touch van Rembrandt en de leeftijd van het materiaal.

De 3D-print- en scantechnologie staan nog maar in de kinderschoenen, het TU-onderzoek loopt nog door. Zo onderzoeken ze in Delft hoe ze precies de volgorde en kleuren van de verschillende verflagen kunnen onderscheiden, zodat ze die kunnen gaan printen.

Het is een ook financieel bereikbare techniek. Voor duizend euro knutselde Tim Zaman bij wijze van afstudeerproject de schilderijscanner in elkaar. Hij doet nu promotieonderzoek naar het printen met authentieke pigmenten. Als dat lukt, dan kan de na-drukker het origineel nog dichter benaderen, niet alleen met het karakteristieke kobaltblauw of karmijnrood uit voorbije eeuwen, maar ook door de manier waarop de verf door de tijd heen verweert, na te bootsen.

Natuurlijk hangt ondertussen het echte Joodse Bruidje gewoon in het Rijksmuseum. Ook ik moet na een eerste schok van verwarring erkennen dat ik voor een reproductie sta. Dit neemt niet weg dat de 3D-print een belofte in zich draagt van nieuwe kunstervaringen.

Toekomstmuziek? Nee. Voor de hand ligt de massaproductie van historische objecten. Het Van Gogh Museum is al begonnen met de verkoop van 'Relievo's', prijzige, niet van echt te onderscheiden replica's die volgens de producent worden 'geaccordeerd door een conservator van het Van Gogh Museum'. Boodschap: het kost wat - 25.000 euro - maar dan hebt u wel een échte kopie aan de muur.

In de nabije toekomst kun je straks je eigen Nachtwacht laten printen, maar dan in een kleur die bij je interieur past. Of een huishouden van Jan Steen waarin je je eigen gezin de hoofdrol laat spelen. In 2D gebeurt dit al. Via monalisa.com kun je je eigen gephotoshopte versie van de Mona Lisa uploaden.

Een 3D print aan de wand is nog een stuk imposanter. Vergeet de glimmende gladheid van posters en foto's en het vlakke beeldscherm. Hier komt het realistische reliëf, waardoor het gekopieerde schilderij echt uit de verf komt.

Precies dit laatste punt zou wel eens kunnen zorgen voor een herwaardering van kunstwerken en de technieken van de oude meesters, zegt Tim Zaman. Want onze kunstervaring wordt gedomineerd door platte reproducties in boeken en op beeldschermen, en dat heeft de kunst toegankelijker gemaakt, maar die 2D-weergave heeft ook haar tol geëist.

De reden dat het Joodse Bruidje is ingescand, is het interessante en dikke materiaalgebruik in dit werk. Rembrandt heeft met behulp van flinke lagen verf verschillende diktes gecreëerd waarmee hij speelt met perspectief en glanspunten. Juist dit reliëf maakt zijn werk zo fascinerend. Wat een 3D-reproductie van een schilderij zo bijzonder maakt, is dat niet alleen de kleuren en de afbeelding worden gekopieerd, maar ook al die lagen verf die de meesters zo bewust en vakkundig gebruikten. Dat ondervond ik op die regenachtige ochtend in Leiden met mijn vingers op het doek. De ervaring die je met zo'n reproductie opdoet is heel anders dan wat je beleeft aan een versie uit de catalogus.

De wat verontwaardigde en emotionele reacties op het nieuwe Bruidje - ook de mijne - richten zich vooral op het materiële erfgoed, het echte Bruidje waar Rembrandt zelf nog voor heeft gezeten. Geen op karton geprinte kopie kan die ooit vervangen. Dat is ook de bedoeling niet, zegt Zaman. "Deze versie is het Joodse Bruidje niet, ze wil de plaats van het origineel niet innemen. Ik vind het een andere manier van kijken. De beleving van het 3D-schilderij is heel anders dan wanneer je naar een poster kijkt. Ik denk dat we hierdoor meer waardering en kennis krijgen voor de schilderijen zoals we ze nu kennen."

En we kennen ze nu meestal éérst via het platte vlak - je zou bijna denken dat het origineel ook plat is. Zaman: "Ik vat schilderijen eerder op als beeldhouwwerken, door de structuur en de diktes van de verf. Dat is wat ze zo fascinerend maakt."

Het 3D-Joodse Bruidje zal het origineel niet vervangen. De verwondering die ik voel is dan ook geen historische sensatie, want dit 'doek' is nog jong, Rembrandt heeft deze versie nooit aanschouwd.

Ik glijd nog eens met mijn vingers over de oppervlakte van het doek en volg de dikke klodders die de textuur van de mouwen tastbaar maken. Nee, mijn verwondering komt vooral doordat we beschikken over technologie die dit meesterwerk zo precies weet te recreëren. Ik kan er zo dichtbij komen dat ik het reliëf van het schilderij tot in detail kan zien. Dat de mouwen zo dik geschilderd zijn dat ik de klonten en afdruk van het penseel zie zitten. Dat ik met een vingertop zachtjes de jurk van het bruidje mag strelen.

Ik onderga, zo besef ik plotseling, een posthistorische ervaring.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden