Het jarige venster op de wereld

K3.

In het Filosofisch Elftal gaan denkers in op de actualiteit. Vandaag: Televisie bestaat zestig jaar. Désanne van Brederode en Grahame Lock over de vraag of het medium onze cultuur heeft verrijkt, of juist verarmd?

Op 4 september 1951 werd een speech van de Amerikaanse president Harry Truman vanuit San Francisco naar alle staten van de VS verspreid via coaxkabel en radiogolven. De eerste live televisie-uitzending was een feit.

Een maand later, op 2 oktober 1951, vond de eerste televisie-uitzending in Nederland plaats. Na een officiële opening door staatssecretaris Cals volgde een reportage over de fabricage van beiaardklokken, een overzicht van de geschiedenis van de televisie en het spel 'De Toverspiegel'. Na twee uur was de uitzending afgelopen.

Zestig jaar later is televisie niet meer weg te denken uit ons bestaan. Heeft de televisie ons verder laten kijken, zoals haar naam belooft, of heeft ze ons juist kortzichtiger gemaakt?

Grahame Lock, hoogleraar wijsbegeerte van de managementwetenschappen in Nijmegen en Oxford, kijkt zelden tv: "Televisie heeft niet alleen onze blik vernauwd, maar ook ons concentratievermogen aangetast. Televisie blijkt na zestig jaar al een verouderd medium te zijn. Jongeren bezitten niet langer het concentratievermogen om uitzendingen van een half uur te volgen. Een twitterboodschap is thans hun maximum.

"Het beschaafde televisiestelsel zoals dat vanaf de jaren vijftig ontstond, was gedoemd om een tijdelijk verschijnsel te zijn. De naoorlogse kijkers hadden geleerd om boeken te lezen. En ze hadden een redelijk relativerend wereldbeeld, in het bijzonder als ze de oorlog bewust hadden meegemaakt. De hoop was dat de televisie een instrument zou worden voor educatieve en culturele projecten. In Nederland was dat nog duidelijker het geval dan in de Verenigde Staten. Die hoop vormde de basis voor het unieke Nederlandse stelsel van verzuilde omroepen - een voortzetting van de onafhankelijke radiozenders.

"'Coco en de Vliegende Knorrepot' heb ik zelf nooit gezien, maar Mies Bouwman wel. Natuurlijk is het niveau van de uitzendingen nu technisch hoger, maar inhoudelijk geldt het omgekeerde. Zoals de meeste media, lijdt tv aan het dumbing-down-effect. Een Nederlander die vandaag terug zou keren na vijftig jaar op een andere planeet te hebben verbleven, zou overdonderd zijn door het enorme aanbod, maar vooral door de verbluffende wansmaak en de algehele leegte. Alleen al een lijst van de titels van de uitzendingen op een gemiddelde Nederlandse televisieavond is pijnlijk om te lezen."

Désanne van Brederode, schrijfster en filosofe, oud-columniste van het tv-programma 'Buitenhof', fervent televisiekijker: "Ik zie televisie als een reeks etalages. Er zijn mooie vensters, met verfijnde objecten en fraaie decoraties. Maar er zijn ook winkeliers die hun etalage veranderen in een hoerenraam, vol afstotelijke kitsch en schreeuwerige teksten. Moet je daarom zeggen: etalages deugen niet? Nee, etalages zijn een neutraal fenomeen. De waarde hangt af van de manier waarop we ermee omgaan."

Lock: "Dat klinkt wel mooi, maar het overgrote deel van de programma's blijkt in de praktijk een slechte kopie van Amerikaanse of Britse maaksels te zijn, of een kloon van oude producties. Steeds weer hetzelfde, alleen ieder jaar op een lager niveau. Reality-tv, zoals 'Big Brother', is een uitzondering: dit is een exclusieve bijdrage van Nederland aan de westerse beschaving.

"De mensen zijn er dol op, dus waarom zou je er tegen zijn? Dat is het wezen van het hedendaagse liberalisme, de ideologie van onze tijd. Consumenten dienen te krijgen wat ze willen. Niets mag worden opgelegd. Wat de één wil is bovendien gelijkwaardig aan wat de ander wil. J.J. Peereboom of Hollandse pornografie, Sweelinck of Lady Gaga - het enige onderscheid zit hem in wat de marketing-afdelingen 'individuele voorkeuren' noemen. Dus verdient ook Powned zendtijd op de publieke zenders. Want niets is beter dan iets anders. Maar sommige dingen verkopen nou eenmaal beter dan andere. Dit geldt uiteraard niet alleen voor de televisie. Dit virus domineert ons gehele sociale leven."

Van Brederode: "Gemakzucht is een gevaar, zowel bij kijkers als bij makers. Natuurlijk zie ik ook verplatting. Mijn grootste zorg geldt overigens niet de programma's voor volwassenen, want die kunnen nog altijd zelf beslissen, maar vooral de stijgende minachting waarmee kinderprogramma's worden gemaakt. Studio 100, de kraamkamer van Piet Piraat en K3, verdient op liefdeloze wijze grof geld over de ruggen van kinderen, met het idee dat kinderen toch nog niet zo kritisch kijken. Terwijl je ook iets fijngevoeligs als 'De taarten van Abel' kunt maken. Ik vind het jammer als we de kans laten lopen om jong publiek de ogen te openen voor de schoonheid en bijzonderheid die televisie ook kan bieden. Want naast reality-tv heeft Nederland ook heel wat hoogstaande programma's voortgebracht, van satire en kindertelevisie tot drama en documentaire.

"Het is nogal elitair om televisie af te doen als een medium dat sinds zijn introductie enkel gedegenereerd is. Een deel van de idealistische doelstellingen is wel degelijk verwezenlijkt, en wordt nog altijd gerealiseerd.

"Ik denk dat de Nederlandse musea nu beduidend minder druk zouden zijn als er in de loop der jaren niet tal van programma's waren uitgezonden waarin kunst op een begrijpelijke manier wordt uitgelegd - van Pierre Janssen, de kunstkenner met de bevende vingers, tot het nog altijd populaire 'Tussen kunst en kitsch'. En dan is kunsteducatie nog maar één terrein waarop tv een emanciperende werking heeft gehad."

Lock: "Als zoiets al heeft plaatsgehad, dan behoort dat toch tot het verleden. Net als het medium televisie. YouTube, smartphone, iPad en wat erna komt, zullen het mogelijk maken om nieuwe dieptepunten te bereiken."

Van Brederode: "Ooit zou de videorecorder het einde van de ouderwetse televisie inluiden. Nu zijn het digitale technieken die tv verder individualiseren. Maar hoeveel mensen ook op hun eigen moment naar hun zelfgekozen beelden kijken, de ervaring van collectiviteit via televisie blijft volgens mij onvervangbaar.

"Bij grote gebeurtenissen, zoals bij de aanslagen op 11 september 2001, is toch het eerste wat je doet: de televisie aanzetten. En dat doe je in het besef dat de beelden niet door jou alleen, maar op hetzelfde moment door miljoenen anderen worden bekeken. Televisie registreert niet alleen, maar speelt zo ook een rol in de geschiedenis. Denk recentelijk aan het Tahrir-plein, waar de Egyptische machthebbers extra druk ervoeren omdat de demonstraties wereldwijd live werden uitgezonden.

"Op zulke momenten denk ik dat tv onze blik wel degelijk verruimd heeft en dat we ons dankzij dit medium meer wereldburgers kunnen voelen. En wat te denken van koninklijke huwelijken? Of een WK voetbal? Ik ben geen voetbalfan, maar als mensen wereldwijd hun dag om een wedstrijd heen plannen, bij elkaar komen om op schermen te kijken, vind ik het fantastisch dat televisie bestaat."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden