HET JAAR VAN....

Een nieuw kunstjaar wakkert het verlangen aan naar andere accenten, nieuwe ideeën. 2004 zal ook een gezicht krijgen door personen en zaken die bijzondere aandacht verdienen, vanwege een nieuwe productie of een jubileum, omdat ze hun entree maken of verdwijnen. Trouw licht alvast enkele van die personen en gebeurtenissen uit. Vandaag: de laatste dagen van de kunst uit de BKR-regeling.

De Beeldende Kunstenaars Regeling bestaat al zeventien jaar niet meer, en toch is de geschiedenis ervan niet ten einde. Een paar duizend kunstwerken die ooit door kunstenaars als 'contraprestatie' voor overheidsondersteuning aan de staat zijn verkocht, staan in overheidsdepots maar moeten dit jaar weg.

Tientallen jaren kende Nederland een uniek subsidiëringssysteem voor kunstenaars: de Beeldende Kunstenaars Regeling (BKR). Van 1949 tot 1992 ondersteunde het Rijk duizenden kunstenaars met geld en opdrachten. Kunstenaars boden als 'contraprestatie' de overheid kunstwerken te koop aan. Met het geld hiervoor kon de kunstenaar (deels) in zijn of haar inkomen voorzien. De overheid verwierf tegelijk een kunstcollectie van rond de tweehonderdtwintigduizend voorwerpen; een gigantische verzameling, verdeeld over gemeentelijke- en rijksinstellingen. Vanaf het begin werd naar wegen gezocht om deze collectie een publieke functie te geven. Het meest interessante deel kwam in aanmerking voor museaal gebruik; het grootste deel werd ondergebracht bij instellingen voor kunstuitleen. De BKR had daarmee een belangrijke rol in de verspreiding van moderne kunst.

Het systeem kende zijn hoogtepunt in de jaren '60. In de jaren '70 sloeg de opinie echter om. De toename van het aantal deelnemende kunstenaars en de bijbehorende kosten waren te groot: tussen 1960 en 1983 steeg het aantal deelnemers van tweehonderd per jaar naar drieëntachtighonderd. De BKR en de contraprestatie werden steeds vaker onderdeel van spot: het beeld van de kunstenaar die in de ochtend snel wat verf op een doek kwakte om in de middag zijn 'uitkering' te kunnen halen, won aan populariteit. Tegen het beeld van de BKR als 'kunstenaarsuitkering' kon geen beleid meer op. In 1983 kwam een regeringscommissie dan ook tot de slotsom dat de regeling niet werkte als bedoeld, omdat de 'culturele component van de BKR geheel door de sociale is ondergesneeuwd.' Vijf jaar later werd de BKR buiten werking gesteld, om in 1992 te worden opgeheven.

De overheidsdepots barstten toen nog uit hun voegen van de aangekochte kunstvoorwerpen. Eind jaren '80 werd al met een 'afstotingsbeleid' begonnen die de collectie moest laten krimpen en de onderdelen een zichtbare plek geven. De helft van de kunstwerken schonk men aan non-profit instellingen, een flink deel ging definitief de kunstuitleen in en rond de vijfenveertigduizend kunstwerken werd teruggegeven aan de kunstenaar. Gemeentelijke instellingen kregen van de Rijksoverheid de vrije hand bij het afstoten. Dit leidde tot schenkingen aan plaatselijke musea, openbare verkoop, ruil met andere gemeenten, maar ook tot 'discrete vernietiging' van kunstwerken waarvan om gegronde redenen duidelijk was dat geen enkele kwaliteitsstandaard gehaald werd.

De 'depotproblematiek' is op gemeenteniveau grotendeels opgelost. Op Rijksniveau wordt dit jaar de laatste fase ingezet. Het Rijk nam bij de verkoopsessies altijd de helft van de kunstwerken af en was de grootste bezitter van BKR-kunst. Het grootste deel van de BKR-collectie in rijksbezit is succesvol afgestoten. Een deel werd, net als bij de gemeentelijke instellingen, 'total loss' verklaard en vernietigd. Tegen de vijfduizend voorwerpen bleven echter bij Instituut Collectie Nederland te Rijswijk in beheer. Hierover valt dit jaar een besluit. Kunstwerk voor kunstwerk wordt tegen het licht gehouden, waarna een laatste oordeel wordt geveld: 'in' of 'uit'? De werken met de indicatie 'in' blijven onderdeel van de 'Collectie Nederland'. De werken met de indicatie 'uit' worden via de website van ICN nog een beperkte periode openbaar aangeboden. Daarna valt het doek, en is de BKR geschiedenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden