Het jaar van... George Orwell

Brengt een nieuw kunstjaar andere accenten, nieuwe ideeën, eigenwijze invalshoeken? Voor een deel zal 2003 een gezicht krijgen door zaken en personen die - al dan niet postuum - bijzondere aandacht verdienen, vanwege een jubileum of anderszins. Trouw licht alvast een paar van die gebeurtenissen en jubilarissen uit. Vandaag: De 100ste geboortedag van George Orwell.

Zo massaal als de herdenkingen in 1984 waren, zullen ze dit jaar wel niet zijn. Maar niettemin. In 2003 is het precies honderd jaar geleden dat George Orwell, auteur van 'Nineteen Eighty-Four', werd geboren. Hoe orwelliaans is onze wereld eigenlijk, in een tijd dat de meeste mensen bij de naam Big Brother denken aan een tv-programma?

Eenieder die 1984 bewust heeft meegemaakt, kan zich misschien nog wel herinneren dat er in dat jaar volop gefilosofeerd werd over de voorspellende waarde van George Orwell's 'Nineteen Eighty-Four' (1948). Het viel gelukkig mee, concludeerde men destijds. Als er al ergens orwelliaanse praktijken plaatsvonden, dan achter het IJzeren Gordijn. 'Nineteen Eighty-Four' - dat was toch ook vooral een briljant anticommunistisch manifest?

Nu was Orwell (1903-1950, pseudoniem van Eric Blair) inderdaad geen communistenfan. Zijn afkeer deed hij op tijdens de Spaanse Burgeroorlog, waarin hij meestreed aan republikeinse zijde als lid van een linkse splintergroepering. Met eigen ogen zag hij het opportunisme waarmee de door de Sovjet-Unie gesteunde communisten zijn eigen groepering vervolgden. 'Nineteen Eighty-Four' kan daarom best anticommunistisch of antitotalitair genoemd worden. De antiheld van het boek, Winston Smith, wordt uiteindelijk geestelijk gebroken door het systeem van Big Brother. Zijn martelaar vertrouwt hem toe: 'Als je een beeld van de toekomst wilt, stel je dan een laars voor die op een menselijk gezicht stampt - voor altijd.'

Toch is er, in 'Nineteen Eighty-Four', méér dan slechts die nachtmerrieachtige verbeelding van een totalitair regime. Ook in het postcommunistisch tijdperk heeft het boek immers zijn visionaire kracht behouden, juist in het 'vrije' Westen. De stampende laars is er misschien niet, maar Big Brother kijkt wel degelijk, nu nog véél meer dan in 1984. We kunnen geen sigaret meer trekken, geen museum meer in, geen winkel meer uit - elke handeling wordt elektronisch geregistreerd. Orwell had dat feilloos door.

Maurice Wessling, oprichter van Bits of Freedom, een organisatie die zich bezighoudt met privacy en burgerrechten, is onder de indruk van de manier waarop Orwell al in 1948 voorzag hoe technologie inbreuk zou gaan maken op de burgerlijke privacy. ,,Onze wereld ziet er daadwerkelijk zo uit als in 'Nineteen Eighty-Four'. Net als de hoofdpersonen in Orwells boek kunnen we ons door de technologie steeds minder goed afzonderen: overal laat je tegenwoordig sporen achter. En die sporen worden ingezet om controle uit te oefenen.''

Orwell zat er volgens Wessling in 'Nineteen Eighty-Four' eigenlijk maar op één vlak echt naast: er is geen gecentraliseerde instantie (Big Brother) die de macht heeft over alle technologische spionnetjes. Iedereen bespioneert iedereen. Wessling noemt dat een voordeel, maar behoedzaamheid is geboden. Wat eerst nog onschuldig of handig lijkt (een algemene identificatieplicht, een nationale DNA-bank, een koppeling van allerhande gegevens) kan zó omslaan in iets vervelends als het in verkeerde handen terechtkomt. In handen van het bedrijfsleven bijvoorbeeld. Denk aan verzekeringsmaatschappijen die de ziektekostenpremie vaststellen na een DNA-onderzoekje.

Maar ook de overheid is niet bij voorbaat te vertrouwen. Wessling: ,,Bits of Freedom reikt elk jaar een aantal Big Brother-awards uit aan bedrijven en overheidsinstanties die hun best hebben gedaan om de privacy van burgers te schaden. Een van onze awards ging vorig jaar naar TNO, dat een technologisch systeem had ontwikkeld om via camera's beginnende relletjes te kunnen herkennen in mensenmassa's. Heel handig voor voetbalrellen, inderdaad, maar op de conferentie waar ze hun waar voor het eerst lieten zien, testten ze het systeem op beelden van de demonstraties tegen Milosevic in Belgrado. Daarmee gaven ze, zonder dat ze dat natuurlijk zo bedoelden, precies aan hoe zo'n systeem ook gebruikt zou kunnen worden als het in verkeerde handen terechtkomt.''

Het mooiste recente voorbeeld van verbigbrotherisering in een westers land, vindt Wessling echter een project van het Amerikaanse ministerie van defensie. Daarin wordt onderzocht hoe uit de koppeling van alle beschikbare digitale gegevens (van creditcard, betaalautomaten, banken, vliegtuigmaatschappijen, medische instellingen enzovoort) patronen gedestilleerd kunnen worden die wijzen op terroristische activiteiten. Het project heeft de toepasselijk orwelliaanse naam Total Information Awareness.

Toch lijkt de stampende laars vooralsnog ver weg, in Nederland, én in de Verenigde Staten. Niet meer dan logisch, vindt Wessling: ,,Orwell schreef geen reële toekomstvisie, hij sneed een aantal thema's aan waarvan hij dacht dat ze in de toekomst een rol zouden spelen. Dat heeft hij heel knap doorzien.''

Inderdaad. Gaat dat weer lezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden