Het jaar van de omwenteling

Arabische wereld worstelt met de politieke islam, de EU met de gevolgen van de crisis

Nooit gedacht dat er zoveel gebeurtenissen in één jaar zouden passen.

Zoals 2001 het jaar was waarin het neerstorten van een vliegtuig op een wijk van New York (12 november, Queens, 265 doden) bijna onopgemerkt bleef vanwege de aanslagen van twee maanden daarvoor, zo was 2011 het jaar waarin de dood van Osama bin Laden - aanstichter van 9/11- bijna een voetnoot was.

Er gebeurde zoveel, dat je vanzelf gaat stotteren als je het op wilt sommen: revoluties in de Arabische wereld, een tsunami mét kernramp in Japan, permanente crisis in de eurozone, strijd in Ivoorkust, uitmondend in de uitlevering van ex-president Gbagbo aan het Internationaal Strafhof, rellen in Londen, terreur in Noorwegen, overal 'Occupy', Silvio Berlusconi vertrok tenslotte toch nog en o ja, Ratko Mladic werd ook eindelijk gepakt.

Het was een jaar van onvrede en onrust, omwenteling en afrekening, waarbij de Arabische Lente - zo begon het toch, als een seizoen van ontluikende hoop - het meeste gewicht in de schaal legde. De Arabische burgers stonden op tegen hun eigen machthebbers, en het waren goed opgeleide jongeren die in de frontlinie stonden, ze schreeuwden om vrijheid en democratie; heel andere slogans dan de wereld gewend was van islamitische menigtes. Hier zette niet een Al-Kaida-ideologie mensen in beweging (politiek gezien was Bin Laden al dood voordat hij werd geliquideerd), hier klonk de echo van de Franse Revolutie. Ben Ali viel, Moebarak viel, Kadafi viel - dat was nog eens lente!

Het waren niet de minsten die, vooral in het begin van het jaar, concludeerden dat er een liberale golf door de Arabische wereld trok. De invloedrijke publicist Robert Kaplan zei in deze krant dat Turkije en Indonesië het model vormden voor de demonstranten, niet Iran en Saoedi-Arabië. Dat was destijds een terechte waarneming, maar inmiddels is het zeer de vraag of de facebook-generatie die de revoluties in werking zette, wel dezelfde is die het lot van Tunesië, Egypte en Libië gaat bepalen (over Jemen, Bahrein en Syrië hebben we het dan nog niet).

Te snel conclusies getrokken, de valkuil voor elke commentator. Misschien had de beroemde anekdote over Zhou Enlai de leidraad moeten zijn - gevraagd naar een oordeel over de Franse Revolutie (1789), antwoordde de Chinese premier in de jaren zeventig van de vorige eeuw: "Veel te kort geleden om iets over te kunnen zeggen."

Overigens waren ook islamhaters snel klaar met hun oordeel over de Arabische Lente: zij willen niets anders zien dan winter. Toen in het Europees Parlement de Sacharovprijs werd uitgereikt aan democratische activisten uit de Arabische wereld, ging de PVV-fractie 'even een kopje koffie drinken'. Meer nog dan de winst van de islamitische Ennahda-partij in Tunesië - die is vrij gematigd - is het de opmars van de Moslim Broederschap en de radicale Salafisten in Egypte die de stuipen op het lijf jaagt bij degenen die toch al vrezen voor een 'islamitische overheersing'. De moslimbroeders geven ook reden tot argwaan. Onze correspondent tekende op dat zij in hun lectuur de wens uitspreken dat 'de vlag van God' zal waaien over alle landen die ooit onder moslimbestuur vielen. "Andalusië, zuid-Italië en de Balkan moeten terugkeren in de schoot van de islam."

Het laat zich raden dat men in islam-vijandige kringen niet gerustgesteld zal zijn door de verzekering van de moslimbroeders dat het hier gaat om 'een droom' en niet om een concreet aanvalsplan. Toch is die nuancering belangrijk. Dat de islamisten na decennialange onderdrukking goed scoren bij verkiezingen, is logisch. Dat ze nog moeten uitvinden hoe hun theologie zich verhoudt met de praktische politiek, ook. Ed Husain, ex-lid van de Broederschap, schreef daarover in The International Herald Tribune: "Ik weet uit ervaring dat de broederschap vijf decennia lang bezig is geweest met overleven onder het juk van militaire dictaturen. De leden hebben niet de tijd en gelegenheid gehad zich te ontwikkelen in de echte wereld. Waar dat wel zo was - zoals in Turkije - waren ze geneigd realistisch en gematigd te worden."

Wat gaat volgen, in 2012 en de jaren daarna, is de onvermijdelijke chaos van de post-revolutionaire fase; niet geruststellend, maar altijd te verkiezen boven de stabiliteit van de doodskist, zoals die heerste tijdens de dictatuur. Een goede afloop is niet gegarandeerd (zie de Iraanse revolutie van 1979), maar een slechte ook niet. Na het revolutiejaar 1848 volgde in Europa ook een periode van stagnatie, maar uiteindelijk leidden de gebeurtenissen van dat jaar wel tot fundamentele veranderingen, aldus Eric Hobsbawm. De 94-jarige historicus, geboren in Alexandrië, Egypte, publiceerde in januari een boek onder de titel 'How to change the world'; de rest van het jaar kon hij toekijken hoe overal pogingen werden ondernomen. "De meest succesvolle protestbewegingen komen tegenwoordig voort uit de moderne middenklasse, en met name uit de enorm toegenomen studentenpopulaties," zei Hobsbawm tegen de BBC. Daar ligt de link tussen de Arabische revoluties en het protest in grote delen van de rest van de wereld, dat zich van Los Indignados in Madrid verspreidde tot de kampeerders in Tel Aviv en van Occupy Wall Street tot de anti-Poetin-demonstranten op het Rode Plein. Goed opgeleide, veelal jonge mensen melden zich met de boodschap: wij zijn er, wij doen ertoe, wij wensen niet langer buitengesloten te worden, noch om politieke redenen (dictatuur) noch om economische (werkloosheid).

2011 was het jaar waarin alles op losse schroeven kwam te staan, nu is de vraag wat erop gaat volgen. Net als in de Arabische wereld brengt dat ook elders tegelijkertijd kansen en bedreigingen. Als in Europa, om dicht bij huis te blijven, de gevolgen van de eurocrisis zich pijnlijk gaan laten gelden, zal de onvrede alleen maar toenemen. In Griekenland en Italië zijn tijdelijke regeringen aangetreden, die nauwelijks democratisch mandaat hebben, maar wel hard moeten ingrijpen. In Spanje en - in mindere mate - België moeten nieuwe regeringen zo veel puinruimen dat bij voorbaat vaststaat dat er grote woede zal ontstaan onder de burgers. Welke politieke vorm zal die woede aannemen? Niet-gewaagde voorspelling: 2012 wordt voor de Arabische wereld het jaar van de theocratische en voor Europa het jaar van de populistische verleiding.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden