Het jaar van broos herstel

Een economisch jubeljaar wordt 2016 niet. Het herstel is nog fragiel, zeggen economen. Wel lijkt het erop dat de Nederlandse consument eindelijk zijn euro's gaat laten rollen.

Wordt het een nieuw bed, een nieuwe keuken of krijgt premier Mark Rutte eindelijk zijn zin en wordt het een nieuwe auto? Het kan bijna niet anders of 2016 wordt het jaar van het grote besteden. Alle seinen in Nederland en in Europa staan op groen.

Allereerst is er het voordeel van de lage rente, waardoor geld lenen bijna niets kost. Zo wordt het doen van investeringen en aankopen aangejaagd. De rente staat zo laag dankzij het beleid van de Europese Centrale Bank. En deze zal dit beleid in 2016 voortzetten. De spaarrente zal het komend jaar daardoor nog verder dalen, zegt Corné van Zeijl, vermogensbeheerder bij Actiam. "Zo'n lage rente van onder de 1 procent moet mensen toch stimuleren om hun geld in een nieuwe auto of een nieuw bankstel te steken".

Een andere rugwind is de lage wisselkoers van de euro. Daardoor zijn Europese producten goedkoop, wat export in de hand werkt. Met meer inkomsten als resultaat. Dan zijn er nog de lage lage olie- en brandstofprijzen, waardoor rondrijden met auto's goedkoper is. Zelfs El Niño helpt de consumentenbestedingen een handje: door de warmte zijn mensen minder geld kwijt aan stookkosten.

In heel Europa zal de groei aantrekken, waarbij Nederland het in 2016 waarschijnlijk beter doet dan de rest. Het Centraal Planbureau gaat uit van een groei van 2,1 procent. Dat Nederland het relatief goed doet, heeft te maken met de aantrekkende huizenmarkt, maar ook met het belastingvoordeel van 5 miljard euro, die vooral de tweeverdiener straks in zijn portemonnee terug ziet. De koopkracht neemt toe met 1,8 procent.

Dat Nederland het waarschijnlijk beter gaat doen dan andere landen, heeft er ook mee te maken dat de klappen van de crisis relatief zwaar waren, zegt Luc Aben, hoofdeconoom bij vermogensbeheerder Van Lanschot. "De woningcrisis, de onzekerheid rond de pensioenen en het strakke begrotingsbeleid verdiepten de crisis. Dat het nu beter gaat, is ook een inhaalslag."

Keerzijde is dat de lastenverlichting alleen werkt op de korte termijn. Hoogleraar Lex Hoogduin van de Rijksuniversiteit Groningen: "De consument zal in 2016 wel wat meer uitgeven, maar op lange termijn is het zonde dat dit geld niet gebruikt is om een wezenlijke belastinghervorming door te voeren."

Genezingsproces

Ondanks alle positieve geluiden, is het herstel van de economische crisis in Europa nog broos. Dat is te zien aan de lage groeicijfers. Iedereen is nu blij met positieve groeicijfers van 1 à 2 procent, zegt Thijs Knaap, senior beleggingsstrateeg bij pensioenbelegger APG: "Maar in het licht van de groeicijfers uit de jaren zestig is het ontzettend laag. Kennelijk raken we daaraan gewend."

'Laag' is eigenlijk het kernwoord van 2016, zegt Rogier van Aart, portfoliobeheerder bij vermogensbeheerder Aegon Asset Management. "We beginnen het jaar met een lage olieprijs, lage euro, lage rendementen, lage inflatie en lage groei." Van Aart verwacht dat de groei in Europa ook na 2016 niet zo snel grote sprongen zal maken. "De rendementen op aandelen blijven tot 2020 laag."

Sander van Ginkel, hoofdeconoom bij pensioenbelegger MN, heeft het over een genezingsproces dat nog altijd gaande is. "De recessie van 2009 was heel diep. Daardoor waren er veel te veel werknemers voor het aantal banen en was er te veel productiecapaciteit voor de ingezakte vraag." Met het oplossen van die overcapaciteit zijn we volgens Van Ginkel nog steeds bezig. "Daarom zijn de groei en de inflatie gematigd. En zijn de loonstijgingen aan de lage kant. Uiteindelijk zullen we het punt bereiken dat de werkloosheid en de consumentenbestedingen weer op niveau komen, maar dat zie ik in 2016 nog niet gebeuren."

Dat de economische situatie nog fragiel is, blijkt wel uit de faillissementen van schoenenwinkelbedrijf Macintosh en warenhuisketen V&D. Het herstel komt voor hen te laat. Hoogduin vraagt zich af of de Nederlandse economie weer een terugslag aan zou kunnen. "Met een paar tegenslagen zouden we begin 2017 ook zo maar weer kunnen zitten met een begrotingstekort van boven de 3 procent."

Van Brexit tot Grexit

Nederland is slechts een bootje dat meedeint op de golven van de wereldzee. En die zee kan in 2016 te maken krijgen met woeste stormen. Denk aan de problematiek rond de vluchtelingen in Europa of de dreiging van terroristische aanslagen.

Prominent op de economische agenda staat het referendum over de vraag of Groot-Brittannië zich moet afscheiden van de Europese Unie. "Verstandig is het niet als Engeland zich afscheidt", zegt Van Zeijl. "Maar het is nu eenmaal heel populair om anti-Europees te zijn, dus de uitslag zou tegen kunnen vallen." Volgens Van Zeijl is de Nederlandse beurs gevoelig voor het sentiment rond een Brexit. "Er staan immers veel Brits-Nederlandse bedrijven genoteerd aan de Amsterdamse beurs. Denk aan Shell, Unilever en RELX, het voormalige Reed Elsevier."

Alleen al de discussie over een Brexit kan tot economische schade leiden, zegt Aben. "Griekenland beslaat slechts 2 procent van de Europese economie, toch leidde de Griekse crisis tot grote onzekerheid. We zijn er niet bij gebaat om weer zo'n heftige discussie te voeren over Europa."

De kans dat een Brexit leidt tot een ontrafeling van de Europese Unie lijkt echter klein. Van Ginkel. "De Britten hebben altijd al een precaire verhouding met Europa gehad. Als het echt komt tot een Brexit, heeft dat vooral een grote impact op Groot-Brittannië zelf. En de Britten zullen er wel voor oppassen om de handel met Europa al te moeilijk te maken."

Een ander risico is Griekenland. De problematiek is nu al weer een tijdje van de radar, omdat de Grieken bezig zijn het pakket aan hervormingsmaatregelen uit te voeren, zegt Hoogduin. "Maar de schuld blijft onhoudbaar. Vroeg of laat gaan we daar weer over horen."

Trump als economisch risico

In de Verenigde Staten zijn de blaadjes groener dan in Europa. De Amerikaanse groei trekt aan en de werkloosheid neemt af. Vanwege al die positieve signalen besloot de Fed, de Amerikaanse centrale bank, december vorig jaar om de rente voor het eerst in negen jaar weer een stapje op te hogen. Knaap: "Daarmee is een einde gekomen aan een tijdperk waarin in reactie op de crisis rentes laag werden gehouden." De verwachting is dat de rente in 2016 met kleine stapjes verder omhoog gaat. "De vraag is of de Amerikaanse economie voldoende eigen kracht heeft om die renteverhogingen te verwerken en door te groeien", zegt Knaap.

Het verhogen van de rente moet dan ook niet te snel gaan, want dan is het risico op ongewenste schokken groter. Van Ginkel: "We moeten niet vergeten dat de schulden nog altijd hoog zijn. Ze zijn dragelijk omdat de rente zo laag staat. Te snelle renteverhogingen zouden dus kunnen bijten."

De daling van de werkloosheid zal er uiteindelijk toe leiden dat de lonen van Amerikanen gaan stijgen. Aben: "Het zijn dan ook de Amerikaanse consumenten die internationaal de kar kunnen trekken."

En dan is het nog afwachten wat de presidentsverkiezingen van 2016 gaan betekenen. Van Zeijl vreest dat de verkiezing van Donald Trump toch een serieuze mogelijkheid is. "Polls geven dat aan. Probleem is dat populistische politici meestal niet goed zijn voor de economie." Maar Trump was toch zo'n goed zakenman? "Hij was vooral goed voor zichzelf. Als populistisch politicus zal hij waarschijnlijk een heel nationalistisch beleid gaan voeren, met veel handelsbeperkingen. Dat kan dramatisch uitwerken."

Verder maakt het voor de economie niet zo veel uit of er nu een gematigde Republikein of een gematigde Democraat in het Witte Huis terechtkomt. Van Zeijl: "Het is vooral populisme waar de economie absoluut niet bij gebaat is."

China bakt er wel wat van

Na de 'bamicrash' van afgelopen zomer, waarbij de afwaardering van de Chinese munt renminbi leidde tot een schokgolf op de financiële markten, zijn alle ogen gericht op China. Al lijkt de angst voor een harde landing van de Chinese economie niet meer te domineren. Rogier van Aart. "Die angst was achteraf wat overdreven. Natuurlijk: het groeiniveau van 10 procent uit 2010 keer niet terug. Maar een groei van 6 tot 7 procent is goed genoeg. Zeker als je het vergelijkt met Europa waar de groei zo tussen de 1 en 1,5 procent ligt."

Maar wat als de beurzen weer in paniek raken? Dan zal de Chinese overheid alles in haar omvangrijke macht doen om een harde landing van de economie te voorkomen. Van Ginkel: "Daar hebben ze nogal wat instrumenten voor. Ze kunnen putten uit grote buitenlandse reserves, ze kunnen de relatief lage staatsschuld nog laten oplopen. En ook het monetair beleid kan worden ingezet om de economie te stimuleren." Knaap is ook niet bezorgd. "Als het echt mis gaat bij bedrijven of banken kan de Chinese overheid de macht overnemen en schulden overhevelen. Op die manier is er veel ruimte om een crisis te ontlopen. "

De groei vlakt dus af, maar van een harde landing is geen sprake. Het past ook bij de fase waar China zich in bevindt. Van Ginkel: "China is bezig de omslag te maken van exporterende grootmacht naar een diensteneconomie met toenemende binnenlandse bestedingen."

Bodemprijs?

Dan is er de vraag wat de olieprijs in 2016 gaat doen. Dat de prijs in 2015 nog zoveel zou zakken, was niet voorzien. En nog steeds durft niemand te zeggen dat de bodem nu bereikt is. Aben: "Dat de prijs nu zo laag is, is de combinatie van een lagere vraag en een veel te groot aanbod. Uiteindelijk zullen er een paar producenten omvallen door de lage verdiensten. De prijs kan zich dan weer herstellen."

Tot die tijd hebben landen als Rusland, Brazilië en Venezuela die afhankelijk zijn van de verkoop van grondstoffen, het moeilijk. Maar in een breder economisch perspectief is de lage olieprijs een positieve prikkel voor de economie. Van Ginkel: "Het helpt overal in de wereld de consument. Die heeft daardoor meer geld te besteden. Daarbij vallen de nadelen voor grondstofproducenten in het niet."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden