Het jaar van Alanis

Hoewel ze geen cd uitbrachten en verder vooral het nieuws haalden omdat ze ruzie maakten, trok Oasis weer veel van de door de bladen aan pop toegemeten belangstelling naar zich toe. De broertjes Gallagher staan dan ook pontificaal op de voorplaat van het kerstnummer van het Engelse New Musical Express. Behalve Oasis, Suede, The Manic Street Preachers en niet te vergeten The Beatles, bepaalden vooral andere (minder Britse) namen 1996. Zo staat Beck met zijn opmerkelijk 'Odelay' (vol combinaties van funk, hiphop, country en blues) bijna in alle jaarlijstjes (ook bij Oor en NME) bovenaan en lieten vooral ook de vrouwelijke Amerikaanse singer/songwriters zich gelden. Alanis Morisette voorop. Veel dance, jungle en triphop-invloeden werden zichtbaar in de muziek van The Prodigy, Lamb, The Aloof, de Fugees, DJ Shadow en de Belgische groepen Hoover en Ozark Henry. De Belgen deden het toch al goed met dEus als vlaggeschip. En Nederland? In Nederland was het vooral van Dik Hout zaagt men planken, het afscheid van 2Unlimited, de doorbraak van Total (broer en zusje Oosterhuis) Touch en de overmacht van Marco Borsato. Het succes van Bettie Serveert zette niet verder door, maar gelukkig zorgde één band voor een bijzondere toost op het nieuwe jaar: Proost voor 1997 met Trio Bier!

Als een gekooide tijger beent Morissette over het podium, terwijl haar lange haren achter haar aan wapperen. Schreeuwend en grommend brengt ze haar rauwe rocksongs ten gehore. Met haar ongepolijste live-presentatie en onverbloemde songteksten lijkt ze een onwaarschijnlijke kandidaat voor het sterrendom. In de Verenigde Staten deed haar single 'You oughta know' vanwege de zinssnede 'Are you thinking of me when you fuck her' heel wat stof opwaaien en werd het vierletter-woord keurig weggepiept bij de Grammy-uitreikingen. Ondanks of misschien juist wel dankzij deze controverse werd de 22-jarige Canadese een internationale ster.

Toch is het succes van Morissette geen toevalstreffer. Zoals gezegd is de Canadese de stem van een nieuwe generatie vrouwelijke singer/songwriters; een genre dat bijna zo oud is als de popmuziek. De term is de laatste tijd nogal vervuild geraakt en wordt steeds vaker gebruikt om artiesten aan te duiden die hun eigen teksten en muziek uitvoeren. Van origine worden met singer/songwriters de moderne troubadours bedoeld die rustige, veelal akoestische, luisterliedjes maakten, waarbij pop, folk en country de muzikale hoofdmoot vormen. Tot de aartsvaders die het genre in de jaren zestig en zeventig populair maakten, horen Bob Dylan, Townes Van Zandt, Leonard Cohen en Randy Newman. In dezelfde periode doen daarnaast ook de eerste vrouwelijke singer/songwriters van zich spreken. Nadat het vrouwelijk aandeel in de begindagen van de pop zich beperkt tot brave meidengroepjes als The Supremes en The Shangri-la's, stellen de vrouwen zich in het hippietijdperk niet langer tevreden met de vertolking van andermans liedjes. Artiesten als Joni Mitchell, Carole King, Janis Joplin en Patti Smith leggen een basis waarop de huidige generatie nog steeds voortbouwt. Ondanks die basis raakt het genre aan het eind van de jaren zeventig en begin van de jaren tachtig in de vergeethoek. Rebelse vrouwen vrouwen uit de punk en new wave zoals Siouxsie en Nina Hagen bieden een nieuwe generatie meiden weliswaar een krachtig rolmodel, maar het singer/songwriterschap taant. Kate Bush houdt gedurende de jaren tachtig als een van de weinigen het genre levend, maar blijft met haar unieke sound een eigenzinnige buitenstaander.

Kwetsbaar

De wederopstanding van de vrouwelijke singer/songwriter wordt begin jaren negentig ingeleid door de cd 'Little Earthquakes'van Tori Amos. Ze maakt niet alleen indruk met haar virtuoze pianosongs, maar is de eerste zangeres van haar generatie die in haar openhartige teksten, die soms bijna als een dagboek lezen, het vrouwenleven in het nieuwe decennium trefzeker weten te typeren. Haar songs vinden onverwacht veel respons bij jonge muzikantes onder wie Alanis Morissette, Joan Osborne, Tracy Bonham, Natalie Merchant, Linda Perry, Lisa Germano, Amanda Marshall, Bif Naked, Heather Nova, Liz Phair, P.J. Harvey, Sophie Zelmani en Sheryl Crow; allen kiezen voor het singer/songwriter-schap. En hoe verschillend hun muziek ook is, de thematiek van hun songs vertoont opvallende overeenkomsten. Hun teksten bieden een ongecensureerde blik in de pieken en dalen van hun levens, waarbij kwetsbaarheid en kracht aan elkaar gekoppeld worden. Morissette zei daar in het tijdschrift 'Women of rock' het volgende over: “Ik kwam erachter dat hoe eerlijker en kwetsbaarder ik me opstelde, hoe meer macht het me gaf.” Het lijkt een onbelangrijk zinnetje, maar de uitspraak staat voor een houding die veel van de huidige generatie zangeressen gemeenschappelijk hebben. Niet voor niets zei Björk bijvoorbeeld deze zomer tijdens een ontmoeting met de pers in Amsterdam bijna letterlijk hetzelfde.

Bovendien blijkt de houding van de muzikantes al snel niet op zich te staan en massaal weerklank te vinden bij het poppubliek. De verkoopcijfers schieten de lucht in en de populariteit van het genre neemt explosief toe. De platenmaatschappijen spelen daar handig op in. Iedere week verschijnen er cd's van nieuwe vrouwelijke singer/songwriters, waaronder veel kaf zit, maar soms ook weer een sporadisch talent zoals Fiona Apple.

Ondertussen proberen de muzikantes niet alleen baas te zijn over eigen tekst en muziek, maar proberen ze ook zoveel mogelijk productionele touwtjes in handen te krijgen. Steeds meer vrouwen produceren hun eigen platen en brengen hun cd's uit op hun eigen label of op een vrouwenlabel. Zo verschijnen de eerste cd's van Joan Osborne op haar eigen Womanly Hips-label en laat Alanis Morissette haar 'Jagged little pill' uitkomen op het Maverick-label van Madonna.

Toch is het 'mannenbastion' dat popmuziek heet nog niet helemaal genomen. Veel van de huidige sterren hebben eerst een valse start moeten maken, alvorens ze hun eigen weg konden gaan. Tori Amos begon ooit als wulpse rockchick met de cd hardrock 'Y kant Tori read?'; een periode waar ze nu liever niet meer aan herinnerd wordt. Ook Morissette deed trouwens haar 'corvee' als braaf tienersterretje voordat ze besloot alle adviezen van platenbazen in de wind te slaan. In het nummer 'Right through you' levert ze cynisch commentaar op haar ervaringen in de muziekindustrie: “You pat me on the head. You took me out to wine dine 69 me, but didn't hear a word I said.”

Zoals deze zangeressen in hun benadering van de popbusiness worden beïnvloed door het feit dat ze na de feministische golven zijn opgegroeid, presenteren ze zich in hun teksten met nadruk als post-seksuele revolutie kinderen. Ze nemen niet langer genoegen met de rol van passief lustobject en bezingen met dank aan Madonna expliciet de vrouwelijke seksualiteit. Zo beschrijft Joan Osborne in 'Right hand man' de 'morning after': “My panty is in a wad at the bottom of my purse. I walk into the street, the air is so cool. I am wired and I am tired and I am grinning like a fool.” En naar mate meer zangeressen voor hun homoseksuele geaardheid uitkomen (Bif Naked, Linda Perry, Melissa Etheridge, k.d. Lang) duikt ook de lesbische liefde steeds vaker op in de songteksten. Vooral Bif Naked weet wel raad met de dames in haar leven: “I drilled a hole in the girl's showers so that at you I could peek. I'd love to get you naked and throw you in the back of my dad's car.” ('Everything')

Schaduwzijde

Het imago van de zangeressen voorziet ondertussen in een combinatie van stoer en sexy. Joan Osborne mag in een bloemetjesjurk bij optredens graag haar mannelijke bandleden attaqueren, terwijl Tori Amos in een oude spijkerbroek en op rode pumps als een amazone haar pianokruk berijdt. Maar daar blijft het niet bij. Ook de schaduwzijde van seks in de jaren negentig komt aan bod. Onderwerpen als seksueel geweld worden niet geschuwd. Sterker nog, de songs lijken een therapeutische werking te hebben. Zo verwerken Bif Naked ('Tell on you; a.k.a. Letter to my rapist') en Tori Amos hun verkrachtingservaringen in hun songs: “Me and a gun and a man on my back. Yes I wore a slinky red thing. Does that mean that I should spread for you.” ('Me and a gun')

Het meest opvallende in de songs van de nieuwe generatie is echter de manier waarop zij een koppeling maken tussen seksualiteit en spiritualiteit. Seks en religie sluiten elkaar in hun belevingswereld niet langer uit. Of zoals Joan Osborne het formuleert: “Seksualiteit en spiritualiteit zijn zo nauw met elkaar verbonden dat het voor mij absoluut geen contradictie is om ze pal naast elkaar in een song te zetten.”

Daarbij gaat het niet om het geloof in de traditionele betekenis. Zowel Morissette en Osborne als Amos verruilden het strenge geloof van hun jeugd voor een zeer persoonlijke religiositeit. “What I learned I rejected, but I believe again”, zingt Morissette, die optreden als een religieuze ervaring beschrijft en het ziet als een manier om zich dicht bij god te voelen. Ook Osborne liet haar katholieke opvoeding achter zich en verklaarde in interviews dat haar religieuze beleving het meest het boeddhistische ideaal van zelfstudie en meditatie benadert. In haar hitsingle 'One of us' schildert ze god af als eenvoudige sterveling ('Just a slob like one of us'); een typering die haar de woede van katholieke groeperingen in New York op de hals haalde.

Het verst in de koppeling tussen seksualiteit en religie gaat Tori Amos. De teksten van de domineesdochter staan bol van de religieuze beeldspraken: 'So you can make me cum, it doesn't make you Jesus' ('Precious things') en 'I've been looking for a saviour between these dirty sheets' ('Crucify myself'). En op de cd-hoes van haar nieuwste cd laat ze zich afbeelden als een soort madonna met kind, met dien verstande dat het kind in dit geval een biggetje is.

De nieuwe generatie vrouwelijke singer/songwriters laat zich met andere woorden niet meer in het hokje van hoer of madonna drukken. Of zoals Tori Amos onlangs in muziektijdschrift Oor zei: “Die hele notie van 'good girls' en 'bad girls'. De maagd Maria heeft na Jezus nog meer kinderen gebaard, dat staat vast, en heeft dus seks gehad. Het is niet ondenkbaar dat zij dat prettig vond, maar daar wil niemand het over hebben. Dat onderscheid tussen moeder-de-vrouw enerzijds en de Can-Can-danseres in de Saloon anderzijds is kunstmatig. Waarom daartussen te kiezen?”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden