Het jaar nul: 1945

Het breukpunt van de twintigste eeuw was niet 1968, na de oorlog moest en werd alles anders

Eigenlijk bracht niemand de wanhoop over het vergaan van de stijve, mensonvriendelijke vooroorlogse orde beter onder woorden dan de latere DDR-dictator Erich Honecker. De oorlog was net voorbij en overal rotzooiden mannen en vrouwen vrolijk onzedelijk aan. "We moeten hun drang naar levensvreugde overwinnen", zei 'Honni', destijds jeugdleider van de Freie Deutsche Jugend. De Duitse Mädel moesten weer in het gareel. Dat gold evenzo voor talloze meisjes en jongens in heel Europa.

Er was sprake van een wereldwijde erotische manie. In Japan, Engeland en Frankrijk dansten jong en oud opgewonden op de klanken van Glen Milllers 'In the Mood'. En zelfs in het voorheen preutse Nederland was het raak. Canadese soldaten troffen er naar eigen zeggen de meest 'bereidwillige vrouwelijke bevolking' van heel het continent aan. Het was een gekte en bevrijding die zich twintig jaar later zou herhalen rond de komst van The Beatles.

Het is deze 'breuk' met de oude wereld, die de inzet vormt van het nieuwe boek van publicist Ian Buruma, '1945. Biografie van een jaar.' In affectieve relaties, in politieke, sociale en koloniale betrekkingen was er zogezegd leergeld betaald uit de oorlog en de halve eeuw daarvoor. Niet 1968, talloze malen beschreven als 'the year that rocked the world', is het breukpunt van de 20ste eeuw. Noch 1918 - de vrede van Versailles, en 'nooit meer oorlog'. Eerst moest nog worden 'ontdekt' dat Hitler, Mussolini en het communisme een valse eeuwige vrede beloofden. De werkelijke cesuur van de vorige eeuw moet gelokaliseerd in 1945. 'Het jaar nul' in de woorden van Buruma.

Het jaar 1945 als breuk? De meeste mensen deden alsof het gewone leven weer kon worden opgepakt. "Ik ben niet veranderd", zei de AR-voorman Jan Schouten, teruggekeerd uit een concentratiekamp, en hij bedoelde: alles moet zo snel mogelijk weer bij het oude. Maar daaronder en langszij sudderde het besef dat het nooit meer kon en mocht worden zoals het geweest was.

Buruma 'zag' dat aan zijn vader. Door de bezetter tewerkgesteld in Berlijn, op het nippertje ontkomen aan een executie en gered door een Duitse prostituee, sprak hij zelden over de oorlogsjaren. Hij koesterde zich in de veiligheid van het herstel van de bestaande orde, maar wist tegelijkertijd dat de aloude hardheid en het standsbewustzijn van voorheen hadden afgedaan. Welbeschouwd begrepen talloze ouders van babyboomers als Buruma dat. Niet toevallig stelden ze twintig jaar later het geluk van hun samenwonende en vrijgevochten kinderen boven de strenge leer van kerk en autoriteit en boven geschreven en ongeschreven sociaal-hierarchische regels. Het zaad voor hun ruimhartigheid was gelegd in 1945, ook al konden ze er door de wederopbouwstress zelf beperkt van genieten.

Buruma begint zijn boek met zijn vader in 1945. Hij wil weten hoe diens gehavende wereld eruitzag, en hij eindigt met zijn vader in het jaar 1989 als ze samen door het Berlijn zonder Muur lopen. Tussendoor krijgen we onderhoudend geschiedenisles over een pijnlijk en hoopvol naspel bij een verschrikkelijke oorlog. Er was zwarte handel en criminaliteit, in Nederland bestreden met het befaamde 'tientje van Lieftinck'. Er was tekort en honger in Europa, en tegelijkertijd was er het besef dat omwille van een vreedzame toekomst deze nood bestreden moest worden. 'Voer voor die Duitse schoften' is een politieke noodzaak, schreef een Amerikaanse krant. Er waren ontelbare 'displaced persons' die bevrijd en al nog een half jaar vol ellende tegemoetgingen, in kampen, onderweg en eenmaal thuis in een chaotische bureaucratie. En er was een bijna niet te stillen behoefte aan vergelding. "Wraakzucht is even menselijk als de behoefte aan seks en voedsel", schrijft Buruma. Vervolgens neemt hij ons mee door Europa, Japan en bijna ex-kolonies, waar in eerste instantie ongelimiteerd wordt afgerekend met de verliezers en gehate, voorheen bevoorrechte minderheden.

Buruma beschouwt 1945 als het jaar van de 'gesanctioneerde onmenselijkheid'. Het was alsof de oorlog nog even blessuretijd kreeg toegemeten en dikwijls evenaarden 'de spelers' de wreedheid van de periode 1940-1945. Maar het verschil was dat er overal ook verstandige mensen rondliepen die een veiliger wereld wilden creëren. Een wereld, kort gezegd, waar allerlei mechanismen moesten worden ingebouwd om te voorkomen dat de mensheid nog eens zo uit de bocht vloog als in de twee wereldoorlogen.

Het gif moest worden uitgezogen en geneutraliseerd, dat natuurlijk ook. In Nederland gebeurde dat door de Bijzondere Rechtspleging, onder het motto snel, streng en rechtvaardig. In Duitsland door een noodgedwongen beperkte denazificatie, een opgelegde heropvoeding en een relatief inschikkelijke houding van de overwinnaar. "Misschien is het wel de grootste prestatie van de geallieerden dat ze Duitsland zonder vijandelijke gevoelens verlaten hebben", schrijft Buruma. In Japan ten slotte ramde de Japanse onderkoning, generaal MacArthur, de democratie erin en de feodaliteit eruit. De 'wilde Jap' moest tegen wil en dank leren wat demokurashii was.

Het mocht nooit meer worden als vroeger. Die kennis tekende de wereld. Ook in het deel van de samenleving dat voor de oorlog altijd had gezwegen. Tot zijn ontzetting verloor Churchill in Engeland de verkiezingen van Labour, niet omdat het volk hem vergeten was, maar omdat het genoeg had van de oude klassenmaatschappij. De oorlog had iedereen gelijk belast, zulks moest de vrede nu ook doen. De bezetting bracht over heel Europa de notie van het algemeen gedeeld belang. Mede daardoor was Hitler verslagen en mede daardoor moest de vrede gewonnen worden.

Buruma heeft een punt: 1945 was een breuk, meer dan dat zelfs, het was een keerpunt. Sindsdien is, crisis en bezuinigingen ten spijt, de opvatting gemeengoed dat de samenleving sociaal, democratisch en mensvriendelijk moet worden ingericht, ter wille van het recht en de kansen op levensvreugde van al haar burgers.

Het duurde tot 1989 voor het land van 'Honni' toe was aan het Europese experiment. De bevrijding was er zo'n ruim veertig jaar uitgesteld. Ian Buruma's vader vierde het feest nog mee. Zijn boek laat zich lezen als een ode aan zijn vader, en aan al die vaders en moeders die wijzer en vrijer uit de oorlog kwamen dan ze erin gingen. Het is vast ook zo bedoeld.

Ian Buruma: 1945. Biografie van een jaar. Atlas Contact, Amsterdam; 368 blz. euro 24,95

Journalist en publicist Ian Buruma is hoofdspreker op de 10de Nacht van de Geschiedenis, vanavond in het Rijksmuseum, het feestelijke begin van de Maand van de Geschiedenis.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden