Het Italiaans als minnaar

Jhumpa Lahiri wil Italiaans spreken en schrijven als de Italianen

Jhumpa Lahiri (1967) voelde zich altijd al 'een schrijfster zonder vaste taal, zonder oorsprong, zonder definitie'. Ze werd geboren in Londen en groeide op in Amerika. Het Bengaals, de taal van haar ouders, was dominant in de eerste vier jaar van haar leven.

Het Engels, vanaf de kleuterschool haar eerste taal, was voor haar als een 'stiefmoeder', de taal voor buitenshuis. Deze taalsituatie leidt al vroeg tot een verwarrende gespletenheid. Tegenover haar vriendinnen schaamt ze zich voor het Bengaals, en vervolgens schaamt ze zich over deze schaamte tegenover haar familie. "Ik zat ertussen, heen en weer geslingerd tussen die twee talen."

Lahiri laveerde zodoende tussen Bengaals en Engels, tot ze rond haar vijfentwintigste het Italiaans ontdekte, haar derde taal, haar 'eigen weg', en tegelijkertijd een (onmogelijke) vlucht uit de andere twee talen. Haar liefde voor het Italiaans was meteen zo groot dat ze de noodzaak voelde om deze taal zo goed te leren dat ze er een schrijfster in kon worden.

Twintig jaar geleden reisde ze met haar zus naar Florence en werd nog verliefder toen ze het levende Italiaans overal om zich heen hoorde. "Het voelt als een taal waarmee ik een relatie moet hebben. Het is als iemand die ik toevallig tegenkom en met wie ik direct een band voel, een spontane genegenheid. Alsof ik die taal al jaren ken, ook al moet ik er nog alles aan ontdekken. Ik weet dat ik me onbevredigd en incompleet zou voelen als ik die taal niet zou leren." En: "Wat ik ervaar is iets fysieks, iets onverklaarbaars. Het wekt een impertinente, absurde onrust bij me op. Een verrukkelijke spanning. Een bliksemslag." Ze verhuist met haar gezin naar Rome om het Italiaans zo goed mogelijk te leren. Gewapend met woordenboek, notitieboekje en pen is ze voortdurend op jacht naar nieuwe woorden.

'Met andere woorden' beschrijft Lahiri's zelfverkozen maar daarom niet minder frustrerende worsteling om zich haar geliefde Italiaans toe te eigenen. Het boek is haar linguïstische autobiografie, wat prachtige lectuur oplevert voor iedereen die houdt van de Italiaanse taal.

Maar deze nieuwe focus op taal biedt ook een fascinerende verdieping van thema's die centraal stonden in Lahiri's eerdere boeken: identiteit, vervreemding, ergens thuishoren. Tegelijkertijd is het door de Italiaanse woorden ook een debuut, 'een ontmanteling' en 'een nieuw begin': "de verpakking, de inhoud, lichaam en ziel zijn getransformeerd."

Het leren van het Italiaans is als een verliefdheid: Lahiri verkeert voortdurend tussen vrees en hoop, bang als ze is om het verkeerde woord te kiezen, die nét niet goede uitdrukking die haar zal verraden als niet-Italiaanse. En deze liefdesband blijft lang onzeker, zelden voelt ze zich volledig veilig in haar nieuwe taal.

Wanneer Lahiri na een jaar Rome voor een maand terugkeert naar Amerika voelt ze overal het smartelijke gemis van het Italiaans. In Amerika is ze doodsbang om de zo moeizaam verkregen Italiaanse woorden weer kwijt te raken. Nu beseft ze hoe ontworteld haar ouders zich gevoeld moeten hebben in Amerika: "Tijdens mijn kindertijd in Amerika had ik altijd het gevoel dat mijn ouders in de rouw waren om iets. Nu begrijp ik wat het was."

Pas bij aanvang van de terugreis, op de luchthaven van New York, voelt ze opluchting. Maar meteen volgt ook de ontnuchterende constatering: "Ik ga niet terug naar Rome om weer bij mijn eigen taal te komen. Ik ga terug om weer verder te flirten met een andere taal."

Lahiri blijft een migrante, zonder vaderland, zonder echte moedertaal, een balling zonder recht op de status van balling: "Ik ben zelfs verbannen van de definitie van ballingschap." De gedroomde metamorfose, de volledige toeëigening van het Italiaans is onhaalbaar. Lahiri moet terugkeren naar Amerika.

De vraag is: zal ze ook terugkeren naar het Engels of toch verder schrijven in het Italiaans? Mijmerend over de beroemde 'heteroniemen' van Fernando Pessoa, ziet Lahiri een mogelijke uitweg: "Het is niet mogelijk om een andere schrijfster te worden, maar misschien is het wel mogelijk om twee schrijfsters te worden."

Jhumpa Lahiri: Met andere woorden. Vert. Manon Smits. Atlas Contact; 112 blz. euro17,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden