Het is weer tijd voor spannende onthullingen over Jezus

'Jezus en Maria Magdalena' Beeld Antonio da Correggio

Kerst is in zicht en dus verschijnen er weer 'onthullende' onderzoeken over Jezus. Onderzoekers presenteren de wildste theorieën.

"Trouwde Jezus Christus met Maria Magdelena en verwekte hij kinderen bij haar?", vroeg het Bitse tabloid Daily Mail zich eerder deze maand af. "Je denkt natuurlijk: dat soort sensationele poeha vind je alleen in fictieboeken. Maar de auteurs van het nieuwe boek 'The Lost Gospel' hebben naar eigen zeggen een manuscript gevonden dat verhaalt over Jezus, zijn twee zonen en zijn huwelijk met Maria."

De tekst die de Israëlisch-Canadese cineast Simcha Jacobovici en de Canadese godsdienstwetenschapper Barrie Wilson opduikelden, zou niets minder zijn dan het vijfde evangelie. "Als dat klopt", stelde de Mail, "dan is het de grootste openbaring over Jezus' leven in bijna 2000 jaar".

Het nieuwtje ging binnen een paar dagen de wereld over. De evangeliën melden niets over Jezus' relationele staat, maar deze tekst kon natuurlijk het missende puzzelstuk zijn. Moeten theologen terug naar de tekentafel? Moeten christelijke auteurs hun beschouwingen over Jezus bijstellen? Schudt de christologie, de theologische bestudering van Jezus, op haar grondvesten?

Niet echt. De onderzoekers erkennen namelijk dat het document niet stamde uit de eerste eeuw, maar gedateerd is op het jaar 570. De auteur heeft het koppel Jezus en Maria (niet zijn moeder, maar een kennis) dus niet met zijn eigen ogen gezien. Dat het manuscript een overschrijving bevat van een vroegere tekst is ook niet waarschijnlijk. In dat geval zou er minstens één vroege versie van gevonden moeten zijn.

Geen Jezus, maar Jozef
De onttovering gaat nog even door. Jezus en Maria Magdalena worden in de tekst helemaal niet genoemd. Hij gaat over de oudtestamentische figuren Jozef en zijn vrouw Aseneth. Wel vertoont het verhaal overeenkomsten met dat van Jezus en Maria. Ook de claim van Jacobovici en Wilson dat het document al jaren in de kast van de British Library lag te verstoffen, klopt niet helemaal. "In de afgelopen 160 jaar hebben zich er al een paar wetenschappers over gebogen", merkte de Mail op. "Maar het werd gezien als niets bijzonders."

'Onthullingen' als die van Jacobovici en Wilson zijn een terugkerend fenomeen. Onderzoeken die de bijbelse orthodoxie op zijn kop lijken te zetten verschijnen maandelijks, maar in de aanloop naar Kerst zwelt de stroom aan. Meestal leggen de onderzoekers hun these uit in een boek - mooi op tijd voor de kerstinkopen.

'Jezus was een verzinsel, Romeinse propaganda'
Vorig jaar ging de hoofdprijs naar Joseph Atwill, auteur van 'Ceasar's Messiah: The Roman Conspiracy to Invent Jesus'. Hij speculeerde dat Jezus niet heeft bestaan, maar was bedacht door de Romeinse heersers. De Romeinen zaten volgens hem zo in hun maag met de joden en hun verwachting dat een strijdlustige messias ieder moment kon arriveren, dat ze een concurrent introduceerden. De mythes over Jezus moesten ervoor zorgen dat joden een toontje lager zongen.

Dat hun zelfbedachte messias ervoor pleitte om vijanden de andere wang toe te keren en netjes belasting te betalen, was natuurlijk geen toeval. Jezus was niet meer dan een slimme propagandatruc, meende Atwill. Als 'bewijs' leverde hij een lijst met 126 auteurs uit Jezus tijd die niets over hem hadden geschreven. Als Jezus echt had bestaan en indruk had gemaakt, waarom had niemand het dan over hem? De auteur haalde niet alleen de informele media als de Daily Mail, maar ook de serieuzere Independent.

Nieuwtestamentici gaan ervan uit dat lang niet alle evangelie-verhalen over Jezus daadwerkelijk hebben plaatsgevonden. Waarschijnlijk is de figuur Jezus nadien 'ingekleurd'. Maar dat ene Jezus op aarde heeft rondgelopen, daarover zijn de meeste experts het eens. Critici wezen direct op een gapend gat in Atwills theorie. Sommige auteurs op het lijstje leefden zo'n honderd jaar vóór Jezus. Veel anderen lieten zich niet in met religie of actualiteit. Waarom zou een wiskundige, retoricus of dichter dat wel doen?

Ook oude feiten zijn nieuws
Opmerkelijk was ook de media-aandacht die paus Benedictus twee jaar geleden kreeg toen hij in een boek schreef dat de evangeliën geen melding maakten van de os of de ezel bij Jezus' geboorte. Benedictus' uitspraak was onomstreden, maar ging toch de wereld over. Van Amerikaanse nieuwszenders tot Powned en Man Bijt Hond: allemaal meldden ze dat de paus aan het kerstverhaal morrelde.

Niet alleen de 'onthullende' onderzoeken komen ieder najaar terug, sommige onderzoekers doen dat zelf ook. Jacobovici, de Canadees die het 'vijfde evangelie' over Jezus' gezin had gevonden, baarde in oktober 2002 opzien toen hij een kistje met beenderen presenteerde. Inscripties op de kist spraken over Jakobus de Rechtvaardige, een figuur die de broer van Jezus zou zijn. Het zogenoemde ossuarium haalde de voorpagina van tijdschrift TIME en was middelpunt van een documentaire in het populaire Amerikaanse televisieprogramma 60 Minutes.

De authenticiteit van het kistje stond buiten kijf. Natuurkundige inspectie wees uit dat die inderdaad 2000 jaar oud was. Maar aan de inscripties, de basis van Jacobovici's claims over Jezus' broer, wordt nog steeds getwijfeld. Het zouden vervalsingen van later datum zijn.

'Op zijn minst hoogst speculatief'
Jacobovici gaf niet op en stortte zich een paar jaar later op het zogenoemde Graf van Talpiot. In dat rotsgraf in Jeruzalem, meende hij, was niemand minder dan Jezus begraven. De omliggende graven zouden bewijzen dat Jezus wel degelijk een gezin had. Een groep van 17 academici van Amerikaanse en Israëlische universiteiten trapte toen op de rem. Jacobovici en zijn getrouwen schetsen een verkeerd beeld, waarschuwde ze in een open brief. De meeste wetenschappers kunnen zich niet vinden in de opvatting dat het Graf van Talpiot toebehoort aan Jezus' gezin. "Ze vinden dat op zijn minst hoogst speculatief."

Duidelijke taal, maar kennelijk heeft Jacobovici zijn strijd om te bewijzen dat Jezus familie had nog niet opgegeven. Tot ergernis van academici. Zijn nieuwe theorie over het 'vijfde evangelie' lijkt 'de grootst mogelijke kletskoek', moppert de prominente godsdiensthistoricus Diarmaid MacCulloch in The Sunday Times. "Het verbaast me dat deze schrijvers in de British Library überhaupt nog welkom zijn."

Het Ossuarium van Jakobus Beeld Wikimedia
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden