Het is vreemd, toch zit er logica achter

De harde confrontaties met de toestand in de wereld hebben deze zomer de partijpolitieke verschillen in de nationale politiek verder gerelativeerd. Dat proces was door de toenemende Europese en internationale invloed op onze samenleving al langer gaande, maar door de schokken van het lot van vlucht MH17 en het oplaaiende oorlogsgeweld in Gaza en Irak is de betrekkelijkheid bijna voelbaar geworden.

De vraag is wat de gevolgen zullen zijn voor het staatkundig leven in ons land. Temeer, daar ook in de binnenlandse politieke verhoudingen alles woelt om verandering. Het lijkt wel of de historicus Johan Huizinga (1872-1945) alsnog gelijk krijgt met zijn veronderstelling dat partijen 'door het verflauwen van de tegenstellingen naar elkaar toegroeien'.

Huizinga schreef dat in 1934 in zijn befaamde essay 'Nederland's geestesmerk' over de nationale volksaard. Hierin wierp hij degenen die het partijenstelsel nog 'een lang en gelukkig leven van zeg honderd jaren' toedachten 'weinig historische zin' voor de voeten. 'Onze staatspartijen zullen als alle aardse dingen veranderen en verdwijnen'.

Al een jaar later kwam hij van deze veronderstelling terug. Mogelijk had hij zich als gepassioneerd tegenstander van het veelpartijenstelsel te zeer door de wens laten meeslepen; een vergissing die dertig jaar later de oprichters van D66 maakten. Ook zij meenden dat door het vervagen van ideologische verschillen het bestel zou ontploffen, maar net als Huizinga verkeken ze zich op de taaiheid en veerkracht van de oude partijen.

In de huidige politieke situatie is evenwel veel van hun gedachten en overwegingen terug te vinden. Aan die situatie wordt veelal de term 'versplintering' als voornaamste kenmerk verbonden, dikwijls met een omineuze verwijzing naar de Weimar-republiek in het Duitsland van 1919 tot 1933. In werkelijkheid zijn er samenwerkingsverbanden ontstaan die door de ideologische verschillen lang voor onmogelijk werden gehouden. In het gezamenlijk optrekken van VVD, PvdA en de 'constructieve oppositiepartijen' D66, ChristenUnie en SGP wordt uiteindelijk toch iets verwezenlijkt van Huizinga's notie dat 'samenwerking ondanks verschil van opvatting hoger staat dan eendracht op zichzelf'. En, zoals hij later toevoegde, 'ook hoger bewerktuigde mensen eist'. Dat mogen Rutte, Samsom, Pechtold, Slob en Van der Staaij in hun zak steken.

De inhoudelijke verbinding die Huizinga door alle verschillen heen zag, was de eendracht in de bescherming van orde, recht en vrijheid. Is dat nu ook juist niet de gedachte achter het strategische doel van de coalities die zich sinds het Lenteakkoord van voorjaar 2012 hebben gemanifesteerd? Eerst het gelegenheidsverbond van VVD, CDA, D66, ChristenUnie en GroenLinks, daarna de coalitie van VVD, PvdA, gesteund door D66, ChristenUnie en SGP. Hoewel het de afgelopen jaren met al die akkoorden en wisselende partners soms een allegaartje leek, there is method in the madness.

Het mag zo zijn dat de nood van de versplintering tot de politieke deugd van samenwerking heeft gedwongen, net zozeer is te verdedigen dat die nood, vooral het dreigende verlies aan vertrouwen in de democratie, de relativiteit van de verschillen zichtbaar heeft gemaakt. Daarnaast hebben de betrokken partijen sterk de noodzaak gevoeld de balans tussen orde, recht en vrijheid te bewaken tegen brutale pogingen van de PVV het recht aan individuele vrijheid en orde ondergeschikt te maken.

In de derde plaats is onderkend dat een democratie slagvaardig moet zijn, wil zij het vertrouwen behouden. Huizinga schreef zijn gedachten neer kort nadat de Weimar-democratie met zijn vele partijen aan onmacht en verdeeldheid ten onder was gegaan. Hij was bezorgd dat hier hetzelfde zou kunnen gebeuren en spiegelde zich, bijna logischerwijs, aan het Britse tweepartijenstelsel, dat door een heldere verdeling van macht en oppositie effectiever leek dan ons veelpartijenstelsel. Die opvatting heeft hier tot op de dag van vandaag nog aanhangers, ondanks dat ook de bekende tweepartijenstelsels problemen kennen.

De samenwerking tussen VVD en PvdA heeft in dit perspectief een geheel ander karakter dan in de jaren negentig, toen regeren zonder de christen-democraten een belangrijke, veel meer partijpolitiek bepaalde drijfveer was. De vijf samenwerkende partijen laten door hun samenwerking zien dat het probleem niet in de eerste plaats in het meerpartijenstelsel zit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden