'Het is toch juist prachtig als iemand met zoveel macht je lastigvalt?'

Anastasia VolochkovaBeeld AFP

Veel Russische actrices snappen de ophef rond misbruik niet. ‘Het is toch prachtig als iemand met zoveel macht je lastigvalt?’

Dat het veelvuldig gebeurt weet iedere Russische balletdanseres of actrice. Maar over seksueel misbruik praat je niet. De vrouwelijke kunstenaars schamen zich en het voelt zelfs als verraad om de Russische werkgever waar ze hun carrière aan danken, aan te klagen.

De affaire Harvey Weinstein heeft desalniettemin wat losgemaakt in de Russische kunstwereld, maar de reacties verschillen. Begin deze week vertelden twee Russische actrices aan nieuwswebsite The Daily Beast dat ze zich herkenden in de verhalen van hun Amerikaanse collega’s. Anna Poechova liet zelfs twee banen aan zich voorbij gaan omdat de regisseur, dertig jaar ouder, haar dwong seksuele handelingen te verrichten. “Mijn hele leven heb ik gehoord hoe het bed de deuren van het theater opent”, zei Poechova tegen de nieuwswebsite.

Het is vrij uitzonderlijke dat vrouwelijke kunstenaars zich uitspreken en als ze dat wel doen, worden ze vaak niet geloofd. Zo zei balletdanseres Anastasia Volochkova vier jaar geleden in een interview dat het Bolsjoj, één van de beroemdste theaters van Rusland, één groot bordeel is. Zij werd toen niet geloofd. Maar enkele balletdanseressen gaven deze week tegenover de The Daily Beast toe dat seks met oligarchen, de sponsoren van het Bolsjoj, helpt bij het maken van carrière.

De in Rusland bekende actrices Lijoebov Tolkalina en Agnija Koeznetsova snappen alle ophef niet. “Het is toch prachtig als iemand met zoveel macht je lastigvalt”, zei Tolkalina gisteren tegen nieuwswebsite Meduza. “De enige fout is dat vrouwen erover praten.”

Het standpunt is niet abnormaal in de Russische samenleving waar seksueel misbruik heel vaag gedefinieerd is in de wet, net als huiselijk geweld. Maar er is één verschil: Russische vrouwen die geslagen worden door hun man delen dat steeds vaker met instanties of bekenden, terwijl actrices en danseressen liever zwijgen over het misbruik.

De Zweedse politie brengt in 2016 bij een festivalbezoeker een armband aan met de tekst: 'niet betasten'Beeld EPA

In Zweden kwam juist een 'manloos festival'

De week voordat vrouwen en masse 'ik ook' begonnen te zeggen, en daarmee benadrukten dat ‘ook zij slachtoffer zijn van seksueel geweld’, kwam in Zweden de aankondiging van een ‘manvrij’ festival.

Het idee was opgevat door cabaretier Emma Knyckare. Na een stroom berichten over misbruikmeldingen op muziekfestivals afgelopen zomer, tot het punt dat het bekende Bråvalla-festival besloot voorgoed het evenement af te blazen, twitterde Knyckare haar volgers: ‘Hoe staan jullie tegenover het idee van een festival waar alleen niet-mannen welkom zijn, en dat we blijven herhalen totdat ALLE mannen hebben geleerd zich te gedragen?’

Ze schreef de boodschap in een opwelling, maar de duizenden reacties lieten haar eigenlijk geen keus. Het festival moest en zou er komen. Vorige week was de financiering rond. Op 19 november, de internationale dag van de man, maakt Knyckare de datum en locatie bekend.

Het initiatief van een vrouwvriendelijk festival roept de vraag op: is seksueel geweld zo’n groot probleem in Zweden? Wel degelijk, als je de cijfers moet geloven. In 2016 kwamen er bijna 11.000 meldingen van seksuele intimidatie binnen. Dit zijn alle vormen van seksueel misbruik op verkrachting na, variërend van het worden blootgesteld aan een ontkleed lichaam tot ongewenste seksuele handelingen. Het aantal aangiftes was, ten opzichte van het voorgaande jaar, met ruim 20 procent gestegen, en met 70 procent sinds tien jaar terug.

Zie je wel, zegt populistisch rechts. Sinds de immigranteninstroom kunnen onze vrouwen niet meer veilig over straat. Maar volgens de raad voor misbruikpreventie Brå is er iets anders aan de hand.

Waar komt de groei vandaan?

Johanna Olseryd, onderzoeker bij Brå, merkt op dat in de periode dat het aantal intimidatiemeldingen steeg, het verkrachtingscijfer vrij stabiel was. Als seksueel geweld inderdaad toenam, zegt zij, had dit ook in dát getal zichtbaar moeten zijn.

Maar wat verklaart dan deze groei? Het is een samenspel van factoren, meent Olseryd. “Allereerst: seksuele toespelingen waar vrouwen eerder maar gewoon mee hadden te leven, worden nu gedefinieerd als vergrijp.”

Volgens Olseryd is er een aanwijsbaar verband tussen groeiende seksegelijkheid en het aantal misbruikgevallen dat aan het licht wordt gebracht. In landen waar seksueel misbruik omgeven is met schaamte en taboe, is de kans dat vrouwen hun verhaal willen doen gering.

Wat ook meespeelt, is een bovengemiddeld vertrouwen in politie en justitie. Olseryd: “De Zweedse autoriteiten hebben de afgelopen jaren veel energie gestoken in de verbetering van de opvang en behandeling van slachtoffers van seksueel geweld, vanaf het moment dat ze het politiebureau binnenstappen tot aan het moment dat de zaak voorkomt in de rechtbank.”

Tot slot heeft het te maken met de manier waarop misdaad in Zweden wordt geregistreerd. Stel, een vrouw doet aangifte van seksueel geweld en vertelt 40 keer door haar man te zijn misbruikt, dan noteren de autoriteiten 40 aparte misdrijven.

Eerder konden misbruikzaken nog verjaren en werd een dader alleen vervolgd als het slachtoffer bereid was diegene aan te geven, maar ook dat is niet meer het geval. Steeds vaker gebeurt het dat Zweden alsnog melding maken van misdrijven die jaren geleden al begaan zijn.

Dit fenomeen - van een groot aantal aangiftes die niet per se wijzen op buitensporig veel criminaliteit - duidde wijlen hoogleraar criminologie Hanns von Hofer begin 2000 aan met ‘relatieve over-rapportering’.

De Duitse Von Hofer onderzocht het destijds stijgende aantal aangiftes van verkrachting en de reden dat Zweden het Europese gemiddelde ver overschreed. Dit bleek vooral te maken hebben met de verbreding van de definitie van het woord in 2005. Sindsdien valt in Zweden elke gedwongen seksuele handeling onder verkrachting.

Hashtag maakt indrukwekkend veel los

Vele duizenden vrouwen wereldwijd delen hun ervaringen met seksueel grensoverschrijdend gedrag op sociale media middels de hashtag #MeToo. "Indrukwekkend wat zo'n hashtag teweeg kan brengen", reageert Willy van Berlo. Zij is deskundige op het gebied van seksueel geweld bij het kenniscentrum voor seksualiteit Rutgers. "Slachtoffers voelen vaak veel schaamte en voelen zich schuldig als ze seksueel geweld hebben meegemaakt. Een vijfde zoekt geen hulp. Het is daarom dapper dat vrouwen en mannen hier nu voor uitkomen."

Zo'n 40 procent van de vrouwen en 13 procent van de mannen heeft een vorm van fysieke seksuele grensoverschrijding meegemaakt. "Met andere woorden, bijna de helft van de vrouwen en 1 op de 10 van de mannen kan hierover meepraten", meldt Rutgers. Over wat wel en niet toelaatbaar is als het om seksuele intimidatie gaat, ondervroeg bureau Ipsos in opdracht van Rutgers dit jaar ruim duizend Nederlanders van ouder dan achttien jaar. De meesten vinden seksueel intimiderend gedrag op het werk, in het uitgaansleven en op straat ontoelaatbaar.

Een relatief groot deel van de ondervraagden zei het afgelopen jaar een vorm van seksuele intimidatie te hebben meegemaakt. Zo gaf 50 procent van de vrouwen (tussen 18 en 30) en 16 procent van de mannen aan op straat te zijn nagefloten, nagesist en of nageroepen.

Met name mannen vinden dat over seksuele intimidatie overdreven wordt gedaan. Ook vindt een belangrijk deel van zowel mannen als vrouwen dat meisjes met sexy kleding aan niet moeten zeuren als ze seksueel getinte opmerkingen krijgen of zelfs lastig gevallen worden. Begin deze maand zijn het Fonds Slachtofferhulp en het Centrum Seksueel Geweld (CSG) de campagne 'Als het jou overkomt' begonnen. De campagne staat in het teken van deskundige hulp aan de slachtoffers. Die kunnen 24 per dag melding doen op het nummer 0800-0188.

Lees ook 'Slachtoffers moeten aangifte durven doen van seksueel geweld' en de column van Ger Groot: Ik voel me ongemakkelijk bij de mondiale uitstoting van Weinstein

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden