Het is onmogelijk om niet te weten van het leed

In 1755 werd Lissabon voor 85 procent verwoest door een aardbeving van 9 op de schaal van Richter. Er vielen tienduizenden doden. Lissabon was ver. Het duurde even voor het bericht overal was doorgedrongen, maar toen bracht het vele pennen in beweging. Voltaire was voorgoed genezen van Leibniz' gedachte dat we leven 'in de beste van alle mogelijke werelden'. Hoewel Leibniz ongetwijfeld de slechte inborst van de mens en de willekeur van tirannen kende, koos hij een optimistische formulering voor "Dit is een tranendal, beter zal het er niet op worden".

Sindsdien is de wereld getroffen door vele natuurrampen en door catastrofes van menselijke oorsprong. Er is een groot verschil tussen een natuurramp en een gewelddadig conflict. Voor een natuurramp geldt wat de autoriteit in Lissabon met opgestroopte mouwen zei: "Begraaf de doden en voed de levenden". Daar valt nog enige saamhorigheid en moed uit te putten.

Maar hoe verwerk je de doden in Kiev, de doden in Syrië, de doden in de Centraal Afrikaanse Republiek (CAR), de vervolgde homo's in Oeganda, de besneden meisjes in Azië en Afrika? Kies je een conflict uit om je voor in te zetten en ben je dan geëxcuseerd voor de rest? Mag je als staatssecretaris een ruimhartig asielbeleid toezeggen voor homo's uit Oeganda en het slot op de deur doen voor vluchtelingen uit Syrië?

Elke keuze kleineert het leed van de anderen. Elke selectie is willekeur. Steven Pinker, de moderne Leibniz, beweert dat het geweld sinds de dageraad der mensheid spectaculair is afgenomen, en dat we dus leven in een steeds betere wereld.

Cijfermatig heeft hij misschien gelijk, maar cijfers zeggen minder dan de ervaring. Wat je vroeger niet wist, kon je niet raken. Nu is het onmogelijk niet te weten en dus leven we real-time en dagelijks mee met het lijden en de dood van miljoenen mensen in alle windstreken.

Machteloos roepen we de Europese Unie, het Westen, het beschaafde deel van de wereld, de VS, China en Rusland, of desnoods God of Allah zelf, toe er iets aan te doen. De woorden van een ontketende Verhofstadt, gesecondeerd door de knikkende Van Baalen, verwoeien op de Maidan in Kiev. De Amerikaanse onderminister van buitenlandse zaken verwoordde haar eigen gebreken perfect door 'Fuck the EU' te roepen.

In alle conflicten die op dit moment woeden, is zichtbaar dat de wereld geen onverbiddelijke machtsfactor meer kent. (En eigenlijk heeft de hegemonie van de VS slechts enkele decennia geduurd). De nogal gratuite term 'Het Westen' wordt door een deel van de mensheid gebruikt als een schild waarachter louter goede bedoelingen en hooggestemde principes huizen en door een ander deel gezien als een pesthaard van slechtheid en imperialisme.

'Het Westen' moet iets doen, roept de een. En waar moet Het Westen iets doen? Juist waar men 'Fuck Het Westen' roept. De stand-up filosoof Alain de Botton wendt zich af van de ellende. Betrokkenheid is onmogelijk.

Rob Wijnberg en Bas Heijne constateren dezelfde discrepantie tussen het loze engagement en het wegzappen. Heijne vindt een oplossing doordat hij de journalistieke duiding en verwerking van al het gruwelijke nieuws ziet als middel om ons in onze eigen omgeving waakzaam te maken. Zijn we goed geïnformeerd, dan krijgen we gevoel voor verhoudingen en stellen we ons niet meer zo achterlijk aan door een dreigtweet of hate-mail te sturen aan wie ons per ongeluk voor de voeten loopt.

Het korte lontje wordt aanzienlijk verlengd wanneer we ons realiseren tot welk een storm de vleugelslag van onze lichtgeraaktheid kan leiden. Het is een mooie suggestie, die van het stro van het ongeclausuleerde nieuws het goud van het hogere inzicht spint. Maar veel helpen doet het niet.

Voltaire schreef een vlammend gedicht over de ramp die Lissabon trof. Daarin rekent hij af met een goede God, en laat hij de mensheid een laatste strohalm: de hoop. Net als Pandora deed. We mogen dus hopen dat het goed komt. Maar hoop zonder plan maakt lui. Met God is het moeilijk polemiseren, De Hoopvolle Mens is voor een nieuwe Voltaire een aardig doelwit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden