Het is niet de inhoud, het is de stem

Het Gouden Boek van Nobelprijswinnares Doris Lessing verscheen in 1962. Time Magazine schaarde het onder de honderd beste Engelstalige boeken ooit.

De afgelopen weken volgde ik de BNN-serie 'Geslacht!', waarin Ryanne van Dorst op zoek gaat naar het grijze gebied tussen 'man' en 'vrouw'. Zelf voelt ze zich geen van beide. Ze probeert de muren tussen de twee begrippen af te breken.


Ze gaat op bezoek bij Hang-Out 010 voor LHBTQI-jongeren. "De maatschappij waarin we leven is zó gestructureerd", zegt een van hen. "Vanaf het moment dat je wordt geboren word je al in een hokje gepropt. Naarmate je ouder wordt, merk je dat die hokjes kunstmatig zijn, en dat je eruit wilt. Die hokjes moeten open." "Of moet er een hokje bij?" "Nee open."


Soms, als je je ergens in verdiept, lijkt het wel alsof al het andere dat je tot je neemt ermee in verband staat. Zo riep 'Geslacht!' een nogal frappante synchroniciteit op met het boek dat ik de afgelopen weken las: 'Het Gouden Boek' ('The Golden Notebook') van Doris Lessing.


Er was me gevraagd of ik naar aanleiding van dit boek iets over feminisme wilde schrijven. Al tijdens het lezen van de inleiding, die Lessing een jaar of tien na verschijnen aan het boek toevoegde, werd me duidelijk hoe (onbedoeld) ironisch het verzoek was. Voor een belangrijk deel gaat die inleiding over het feit dat 'Het Gouden Boek' wat haar betreft niet over feminisme gaat, en dat ze het betreurt dat zoveel mensen het, of ze het nu loofden of afkeurden, met het accent op dat thema bleken te hebben gelezen. Ik begon het boek dus al met om mijn lippen het smalende lachje dat zoveel van Lessings personages kenmerkt.


Het gaat inderdaad niet over feminisme.


Goed, man-vrouwverhoudingen spelen een rol (waar niet?), maar de kern van het boek reikt veel verder. Het gaat over hoe we het leven, of we willen of niet, in dialektische categorieën opdelen. ('Gebonden. Vrij. Goed. Slecht. Ja. Nee. Kapitalisme. Socialisme. Seks. Liefde...') En over hoe dat afbakenen van brokjes werkelijkheid altijd onrecht doet aan diezelfde werkelijkheid, die per definitie grillig is. Het gaat over de onmogelijkheid de waarheid te benoemen (of er een boek over te schrijven), omdat je haar door haar te benoemen simplificeert, en daarmee onvermijdelijk omvormt tot een leugen.


Lessing: "Het kind wordt geleerd dat het vrij is, zijn eigen beslissingen neemt. Tegelijkertijd is het de gevangene van de veronderstellingen en dogma's van zijn tijd, die het niet in twijfel trekt omdat het nooit is verteld dat ze bestaan." Dit zou ook zomaar een quote uit 'Geslacht!' kunnen zijn.


Het lezen van dit boek was geen onverdeeld genoegen, moet ik er eerlijk bij zeggen. Lessing neemt een op het eerste oog simpele


situatie: Getrouwde man houdt van zijn vrouw maar heeft geen seks met haar, gaat vreemd bij het leven. Anna, het hoofdpersonage, is een van zijn minnaressen. Hoewel ze zich voorneemt niet afhankelijk van hem te worden ('vrij' te blijven), wordt ze dat toch. De man vertrekt, beiden lijden.


Anna is schrijfster en in de vier gekleurde notitieboeken die ze bijhoudt probeert ze de ervaring vanuit verschillende invalshoeken te analyseren, 'op te delen in hokjes', om op die gefragmenteerde manier de werkelijke ervaring in kaart te brengen.


Door die vormkeuze keert hetzelfde scenario tot in den treure terug. Niet alleen de herhaling, ook Lessings stijl maakt het een ware uitputtingsslag: analytisch, gortdroog. Als een chirurg legt ze elk detail - emoties, gedachtes, dromen, uitspraken, handelingen - op de snijtafel om het aan een uitgebreid onderzoek te onderwerpen. (Ik betrapte mezelf op de gedachte: die stijl, die grenzeloze ernst waarmee op iedere slak zout wordt gelegd: is dat iets vrouwelijks?)


Lessing laat Saul, een van de mannelijke personages, opmerken dat Anna niet genoeg lacht. "Meisjes lachen. Oude vrouwen lachen. Vrouwen van jouw leeftijd lachen niet, jullie zijn allemaal zo verrekte serieus bezig met leven."


Ik wierp een blik op het motto dat ik een paar jaar geleden boven mijn schrijftafel ophing: Neem jezelf niet zo serieus! En dacht opeens: waarom eigenlijk? Is ook die aansporing iets vrouwelijks?


Het zal ook wel door de opdracht komen, maar hoe meer ik vorderde, hoe meer het me begon te dagen dat het boek voor mij wel degelijk over man-vrouwverhoudingen ging. In meta-opzicht. Wellicht bestempelden zoveel mensen het daarom als een 'feministisch boek': niet om de inhoud, niet om de vorm, maar om de stem.


Nadat Anna de vier boeken heeft afgesloten, koopt ze een nieuwe dummy. (Inderdaad: het heeft een goudkleurig omslag.) Dit boek is de synthese van alle voorgaande, waarin de zo minutieus bestudeerde afbakeningen verdwijnen als sneeuw voor de zon.


Niet alleen de verschillende Anna's, maar alle personages (man en vrouw) vloeien in elkaar over, blijken aspecten van een enkel persoon. Het boek wordt geschreven door zowel Anna als Saul; hier is een 'geslachtsloze' verteller aan het woord.


Het resultaat: Krankzinnigheid. Chaos. Totaal gebrek aan houvast. Anna, verdwaald in dat bandeloze bewustzijn: "Misschien is het wel de voorwaarde voor je bestaan, dat we de vormen in acht nemen." En even later: "Om geestelijk gezond te blijven, zullen we moeten leren ons te verlaten op de grassprietjes die, dwars door stukken verroest staal heen, over een miljoen jaar opkomen."


Dat het gouden boek een utopie voorstelt, wordt pijnlijk duidelijk in het afsluitende hoofdstuk, 'Vrije Vrouwen' (wat dus een nogal ironische titel blijkt), waarin Anna een knieval maakt voor het conformisme. Ze voegt zich naar de 'hokjes'; wordt nota bene huwelijksconsulente, sluit zich aan bij de Labourpartij. Geen happy end, geen 'grassprietje' in zicht.


We kunnen de dogma's doorbreken, vertelt Lessing met haar boek, door ons allereerst bewust te worden van het feit dat ze bestaan. Dat heeft tijd nodig; het gaat om een collectief bewustzijn. Wie het lef heeft voor te lopen op de meute is in het beste geval een 'rotsblokduwer', bezig als Sisyfus een steen een berg op te rollen om hem vervolgens keer op keer weer naar beneden te zien storten. Maar: "Niet helemaal naar beneden. Het slaagt er altijd in een centimeter of wat hoger uit te komen."


We zijn ruim vijftig jaar verder. Er is veel niet veranderd, maar er zijn verschuivingen zichtbaar, elke dag. Ons onbewuste racisme wordt ontmanteld, een nieuwe generatie feministen slaagt erin heel langzamerhand een scherper bewustzijn te creëren op het gebied van seksisme en scheve machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen. Ryanne van Dorst informeert ons via de publieke omroep over de fluïditeit van gender.


Zij zijn onze rotsblokduwers.


Zij vullen de boeken, ieder met hun eigen afgebakende strijd. En ooit, over een miljoen jaar, zodra hun strijd beslecht is, de muren die ze ons tonen verbrokkeld, zal het tijd zijn voor het gouden boek.


En zal het daarmee eindigen.


Shira Keller (1985)


is (toneel)schrijfster


en treedt af en toe op


in goochelshows. 'M.', haar romandebuut, verscheen in 2012. Keller


werkt aan een tweede boek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden