Formatie

Het is lang wachten op het Binnenhof, maar achter de schermen is er wel vooruitgang

Scholieren en dagjesmensen kijken naar Jesse Klaver (GroenLinks), na afloop van een gesprek met CDA-leider Wopke Hoekstra en informateur Mariëtte Hamer.  Beeld ANP
Scholieren en dagjesmensen kijken naar Jesse Klaver (GroenLinks), na afloop van een gesprek met CDA-leider Wopke Hoekstra en informateur Mariëtte Hamer.Beeld ANP

Waarom duurt het allemaal zo lang in Den Haag? Krijgt Mariëtte Hamer partijen nog voor de zomer aan het onderhandelen? De formatie in drie bedrijven.

Waarom duurt het allemaal zo lang, vragen ze zich inmiddels binnen en buiten het Binnenhof af. De verkiezingen lijken alweer een eeuw geleden en dan moet de echte formatie nog beginnen. Tweede informateur Mariëtte Hamer vroeg en kreeg vorige week meer tijd om haar opdracht af te maken. Achter de schermen boekt ze wel degelijk vooruitgang, zo zeggen betrokken. De week in drie bedrijven.

1. Herstelplan staat in de steigers

Het kan geen kwaad de opdracht aan Mariëtte Hamer er nog eens bij te pakken. Op 12 mei dienden Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) een motie in voor haar aanstelling en belangrijkste taken. Het lijkt erop dat Hamer ondanks de vele aandacht voor ‘wie met wie wil’ dit lijstje netjes afwerkt. Bovenaan prijkt het opstellen van een corona-herstelplan. Hamer moet hiervoor een zo breed mogelijke politieke overeenstemming zoeken.

De motie werd mede aangenomen door CDA, PvdA, GroenLinks, ChristenUnie, SGP, Volt en Fractie Den Haan. Deze laatste drie partijen schoven deze week apart aan bij de informateur en spraken met haar over het plan waarmee Nederland uit de coronacrisis moet komen. Helemaal af is het nog niet, maar dat ze hen raadpleegde betekent volgens de betrokkenen dat een groot deel in de steigers staat. Het zou ook verklaren waarom een partij als de SP of JA21, die de motie niet ondertekenden, deze week niet aan tafel mochten komen – terwijl CDA-leider Wopke Hoekstra vorige week nog verbaasde door JA21 als mogelijke coalitiepartner te noemen.

Rutte zei woensdag dat Hamer vooral bezig is met ‘capita selecta’, aparte hoofdstukken zoals het herstelbeleid en de zorg na de coronacrisis. Al eerder is gezegd dat herstelbeleid niet kan zonder ook te kijken naar verduurzaming, innovatie van de economie en digitalisering. Hamer moet alleen voorkomen dat ze alles met alles verknoopt en daarmee meteen het hele regeerakkoord gaat schrijven. Al zouden ze het bij D66 niet verkeerd vinden als Hamer volgende week daar wel de hoofdlijnen voor geeft.

Logisch is dat Hamer in ieder geval de problemen meeneemt waar eerder dwingende rechterlijke uitspraken over zijn gedaan, zoals de klimaatdoelen en stikstof, waarmee ook de woningmarkt en het bouwen samenhangen. Volgens Jesse Klaver is er donderdag een ‘voorzichtig stapje’ gezet, Hoekstra herhaalde de formule dat vooral de inhoud centraal staat.

Tactiek van Hamer lijkt om zo veel mogelijk overeenstemming over deze inhoud vast te leggen, zodat het straks lastiger voor partijen is te zeggen met wie ze de plannen níet willen uitvoeren. Een klein succesje boekte ze donderdag al. Hoekstra zei na zijn koffie met Jesse Klaver dat de verschillen met GroenLinks ‘fors’ zijn, maar dat hij ‘nooit heeft gezegd dat we in geen geval met GroenLinks gaan’. Zijn relatie met de GroenLinks-leider omschreef Hoekstra als ‘een goede en stabiele verstandhouding’.

 Wopke Hoekstra (CDA), na afloop van een gesprek met Jesse Klaver en informateur Mariette Hamer.  Beeld ANP
Wopke Hoekstra (CDA), na afloop van een gesprek met Jesse Klaver en informateur Mariette Hamer.Beeld ANP

Donderdag duodag

In een duidelijke poging de tongen losser te maken, zet Mariëtte Hamer donderdag ‘complexe duo’s’ samen aan de koffie. CDA-leider Wopke Hoekstra bijt het spits af met GroenLinks-leider Jesse Klaver, waarmee volgens Hoekstra de inhoudelijke verschillen ‘fors’ zijn. D66-leider Sigrid Kaag drinkt koffie met Gert-Jan Segers van de ChristenUnie, die ze goed kent van de huidige coalitie maar waarmee het niet botert op medisch-ethisch vlak. Tot slot mag VVD-voorman Mark Rutte proberen om Lilianne Ploumen van de PvdA weer wat meer vertrouwen te geven in een tête-à-tête.

Rutte en Kaag gaan vrijdag weer langs bij informateur Mariëtte Hamer. Ook spreekt ze met een aantal vertegenwoordigers van uitvoeringsorganisaties, zoals de Belastingdienst, DUO, het CBR, Rijkswaterstaat en het UWV.

2. Het CDA houdt intern problemen

Wat wil het CDA en waarom? Daarover leven nog de meeste vragen, ook bij andere partijen aan het Binnenhof. Daar kwam donderdagavond de uitgelekte memo van Pieter Omtzigt bij, die een boekje opendoet over hoe zijn partij hem behandeld heeft. Hoe dat zijn weerslag krijgt op de formatie is nog niet helder.

Hoekstra verbaasde vriend en vijand met zijn weigering vorige week om met GroenLinks én PvdA samen te praten. Hij oogstte wel lof van onder meer De Telegraaf, die kopte dat Hoekstra Kaags favoriete variant van VVD, D66, CDA, PvdA en GroenLinks om zeep had geholpen. Pas na enkele dagen kreeg hij hiervoor steun van Rutte, die zei dat ‘Wopke Hoekstra en hij daar echt hetzelfde van vinden’. Anderen vonden de weigering niet te rijmen met de bescheidenheid die Hoekstra had gepredikt na de verkiezingen.

De simpelste verklaring is dat het CDA nog altijd rouwt om het verlies van zetels, wat niet geholpen heeft om de interne tegenstellingen binnen de partij te helen. Een meerderheid van het CDA denkt de kiezers voornamelijk op de rechterflank terug te winnen, een kleiner deel bepleit een socialer CDA, ook economisch. Deze ideologische verdeeldheid gaat langer terug dan de crisis rond het Kamerlid Omtzigt, de tegenvallende campagne of de leiderschapswissel tussen Hoekstra en Hugo de Jonge. Het is de eeuwige vraag voor een middenpartij of er over links of over rechts moet worden geregeerd en wat dit betekent voor standpunten op het gebied van migratie, of voorzieningen voor werklozen of kwetsbare burgers.

Hoekstra noemde vorige week nadrukkelijk de optie over rechts, met JA21 van oud-Forummers Joost Eerdmans en Annabel Nanninga. Tot verbazing van onder meer het onlangs afgezwaaide Kamerlid Chris van Dam, oud-CNV-voorzitter Doekle Terpstra of de oud-voorzitter van de jongerentak CDJA Hielke Onnink, die het een ‘dolende zielloosheid’ noemde. Dat Hoekstra zich in deze formatie profileert als de nieuwe leider op rechts, past wel bij de koers die het CDA onder zijn leiding in de campagne inzette.

Een praktisch argument voor het CDA om niet met beide linkse partijen te willen regeren, is dat die zich dan getalsmatig de ‘vierde partij’ voelt in zo’n kabinet als GroenLinks en PvdA op veel gebieden gezamenlijk optrekken.

3. Wie krijgt zijn of haar zin, Kaag of Rutte?

De wie-met-wie-vraag zou weleens voor de meeste vertraging kunnen zorgen voor Hamer. De VVD houdt vast aan een drietal met D66 en CDA als basis voor een toekomstig kabinet. D66 ziet dat anders: voor die partij bestaat het motorblok uit twee partijen, de VVD en zijzelf. Er is de partij van Kaag veel aan gelegen het CDA te laten zien dat het ook zonder de christen-democraten kan. Voorzichtig klinkt bij D66 dat de ChristenUnie wellicht een optie is in plaats van het CDA, dus in een progressief kabinet met de twee linkse partijen. Wat Gert-Jan Segers betreft zit dat er niet in. Hij wil best een constructieve rol spelen, maar ziet weinig in de plannen van D66 op het gebied van embryo-onderzoek of meerouderschap. Overigens ging het donderdag volgens hem niet over deze kwesties.

Een doorstart van het huidige kabinet met de ChristenUnie én het CDA (‘een logische optie’, zei SGP-leider Cees van der Staaij woensdag) is voor D66 veel minder aantrekkelijk. Segers wil dit ook niet.

Onder al dit gepuzzel is het merkwaardig genoeg Rutte die het meest comfortabel kan toekijken; de demissionaire premier die nog geen twee maanden geleden een motie van wantrouwen ternauwernood overleefde. Voor Kaag geldt nog steeds de conclusie die ook al vlak na de verkiezingen werd getrokken: zij kan haar verkiezingswinst veel lastiger verzilveren dan de VVD. Rutte kan met meerdere andere opties leven als GroenLinks en de PvdA zich als twee musketiers aan elkaar blijven vasthouden. Zoals hij zelf zei: hij wil wel met GroenLinks, PvdA, Volt, ChristenUnie of met JA21, maar niet met een combinatie van deze partijen. Ieder voor zich helpen de partijen uit dit rijtje het drietal VVD, D66 en CDA al aan een meerderheid.

Lees ook:

Help, ik wil op vakantie! Dit moet je weten voor je vertrekt

Nu Europa steeds geler kleurt, komen de vakantiekriebels los. Maar vakantie in coronatijd is een werkwoord. Neem mee: een printer. Laat thuis: angst voor bureaucratische rompslomp. Een hulpgids voor de onwetende vakantieganger.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden