'Het is hun eigen schuld dat de Duitsers er na de oorlog uit zijn gegooid'

PRAAG - De jonge republikein Jiri Touska is ervan overtuigd dat de dialoog met de Duitsers gestaakt zal worden zodra zijn partij de verkiezingen - die vandaag en morgen worden gehouden - heeft gewonnen. De Tsjechisch-Duitse burenruzie over de Sudeten-Duitsers, die deze week weer oplaaide, zorgt voor flink wat vuurwerk in een verder matte campagne.

Touska heeft een installatiebedrijf in de stad Chomutov, die tot 1945 officieel Komotau heette en midden in het Sudetenland lag. Hij is de plaatselijke voorzitter van de extreem-rechtse partij van de Republikeinen - de SPR-RSC, die landelijk volgens de laatste opiniepeiling op 8,9 procent wordt geschat.

Peinzend achter een glas bier in een van de schaarse cafés in de naargeestige industriestad betoogt Jiri, een krachtpatser van nog geen dertig met een matje in zijn nek, dat er helemaal geen Sudeten-Duits probleem is. “De Duitsers die hier vroeger gewoond hebben, hebben zelf de oorlog uitgelokt en vervolgens verloren. Ze hebben het aan zichzelf te danken dat ze er na de oorlog uit zijn gegooid.” Volgens Touska haalden de Sudeten-Duitsers in 1938 Hitler binnen en hielpen ze daarmee de jonge Tsjechoslowaakse democratie om zeep. 'Wilde' of georganiseerde deportaties, executies of ongelukken, het maakt voor de jonge politicus niets uit; de drie miljoen verdreven Duitsers hebben het aan zichzelf te danken dat tienduizenden van hen - volgens de meest conservatieve Tsjechische schattingen 15 000 en volgens de Duitsers zelf 250 000 - omkwamen.

Inspelen op anti-Duitse gevoelens doet het goed in het troosteloze, door dagbouw opengereten grensgebied in noord-Bohemen. Na de verdrijving van de Duitsers is het gebied geïndustrialiseerd en volgestroomd met Tsjechen uit andere delen van het land. De angst dat de Duitsers hun vroegere huizen en grond komen opeisen is groot. Een scholiere vertelt dat ze thuis regelmatig bezoek krijgen van een Duitse familie die het huis terug wil kopen. “Ze blijven maar komen, kennelijk begrijpen ze niet dat ons huis gewoon niet te koop is.”

De plaatselijke leider van de Republikeinen betoogt dat het Duitse gedrag allemaal te wijten is aan het optreden van president Vaclav Havel en de Tsjechische regering. Die hebben volgens Touska met hun verzoenende opmerkingen machtige organisaties van Sudeten-Duitsers, vlak over de grens in Beieren, vleugels gegeven. Nu eisen die hun 'Heimatrecht' op, oftewel het recht op terugkeer naar hun geboortegrond. “Maar met ons valt nergens over te praten”, draait Touska monotoon het officiële standpunt van zijn partij af. “Eerst moeten de Duitsers met een schadevergoeding komen voor wat ze ons, het Tsjechische volk, in de oorlog hebben aangedaan en daarna zullen we wel verder zien. Het is toch te gek dat wij het enige land zijn dat nog geen cent schadevergoeding van de Duitsers heeft gekregen!.” Hij verwoordt met betrekking tot de Duitsers een gevoel dat breed leeft in de Tsjechische samenleving.

Meer beschaafde politieke partijen hebben het thema van de Sudeten-Duitsers buiten de verkiezingen proberen te houden. Alleen de sociaal-democraten onder leiding van Milos Zeman (in de laatste peilingen op 21,8 procent geschat) hebben korte tijd meegereden op de anti-Duitse golf, todat de kiezer deze grootste oppositiepartij ging verwarren met de Republikeinen. Premier Klaus wist bovendien zijn opponent Zeman ervan te overtuigen dat diens stellingname de gang naar Europa niet vergemakkelijkt.

De huidige regeringscoalitie - bestaande uit de machtige ODS (Democratische burgerpartij) van premier Klaus, en de kleinere partners ODA (Democratische burgeralliantie) en KDU-CSL (de Christen-democratische volkspartij) - heeft de onderhandelingen met de Duitsers over een gezamenlijke verklaring, na een jaar van zeer moeizame onderhandelingen, zo goed als afgerond. Volgens ingewijden zullen zowel Duitsland als de Tsjechische republiek in die verklaring toegeven dat er onrecht is begaan om vervolgens een dikke streep te zetten. De Tsjechische republiek zal afzien van zijn eis tot schadevergoeding voor de Duitse bezetting en de Duitsers zullen hun claim op voormalig Duits eigendom laten varen. Maar die boodschap was aan de vooravond van de verkiezingen moeilijk aan de Tsjechen te verkopen en daarom heeft de pragmatische Klaus de hele kwestie over de verkiezingen heen willen tillen. Hij kon eenvoudig niet het risico lopen dat onvoorspelbare volkssentimenten zijn Duitsland-beleid in gevaar zouden brengen. Voor de Tsjechische republiek is er maar een weg naar Europa en die loopt dwars door Duitsland.

Maar zelfs premier Klaus, de onbetwiste sterke man van de Tsjechische politiek, de man van de visie en de koele berekening, viel uit zijn rol toen de Duitse minister van financiën Theo Waigel vorige week op de jaarlijkse bijeenkomst van de Sudeten-Duitsers in Neurenberg, verklaarde dat de Tsjechen maar eens de hand in eigen boezem moesten steken. “Wie zijn de Duitsers om ons de les te lezen over wat recht en onrecht is?” riep Klaus woedend op een verkiezingsbijeenkomst in Moravië.

Het thema van de Sudeten-Duitsers is terug op de agenda, maar volgens de journalist Jindrich Sidlo is het zeker niet het belangrijkste thema van deze verkiezingen. Op de redactie van het onafhankelijke weekblad Respekt legt hij uit dat de huidige parlementsverkiezingen eigenlijk geen keiharde thema's kennen. “Bij de eerste verkiezingen van 1990 ging het erom de communisten te verslaan, en in 1992 ging het om de economische transformatie en de vraag of Tsjechië en Slowakije uit elkaar moesten gaan. Nu gaat het om de vraag hoe snel de laatste hervormingen moeten worden doorgevoerd en daar bestaat met name tussen de verschillende regeringspartijen nogal wat onenigheid over.” Sidlo stelt vast dat er op het succes van premier Vaclav Klaus, de architect van de overgang naar een vrije markteconomie, eigenlijk weinig valt af te dingen. De Tsjechische republiek heeft de laagste werkloosheid in het gebied en vertoont een gestage economische groei (ruim 5 % in 1995). De wat stijve en technocratische Klaus koerst met zijn conservatieve ODS dan ook op een nieuwe overwinning af (met 27,8 procent van de stemmen volgens de laatste peiling). De sociaal-democraten onder leiding van Milos Zeman hebben de sociale onvrede over de gevolgen van een overgang naar de markteconomie onvoldoende weten te mobiliseren, al heeft Zeman zijn CSSD wel tot een geduchte oppositiepartij weten uit te bouwen.

Vuurwerk

De belangrijkste vraag die daarom overblijft is hoe de huidige coalitiepartners van Klaus, de ODA en de KDU-CLS, zullen scoren. Als de liberaal-conservatieve ODA sterker wordt zal de druk toenemen om de resterende hervormingen zo snel mogelijk op te voeren, en als de christen-democraten winnen zal de druk juist afnemen. Maar de veranderingen zullen marginaal zijn.

Het vuurwerk wordt vooral gemaakt over de kwestie van de Sudeten-Duitsers, die aan de vooravond van de verkiezingen weer in alle hevigheid is opgelaaid. Zij het niet tussen de Tsjechische partijen onderling, maar tussen de Duitsers en de Tsjechen. En dat heeft niet zozeer consequenties voor de verkiezingen zelf, want de Tsjechen zijn het in feite onderling redelijk eens, als wel voor de afronding van de onderhandelingen tussen de twee landen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden