Brexit

Het is erop of eronder: dit zijn de negen brexitscenario's

Beeld Fadi Nadrous

Het Britse Lagerhuis stemt dinsdag waarschijnlijk tegen het akkoord dat premier May met Brussel sloot over het vertrek uit de EU. Wat zijn de mogelijkheden in het eindspel rond brexit?

1.  May’s brexitdeal haalt toch een meerderheid

Dit is op dit moment het meest onwaarschijnlijke scenario, maar de enige manier waarop brexit overzichtelijk en ordentelijk kan verlopen. Indien een meerderheid in het Lagerhuis dinsdag instemt met de deal, hoeft alleen het Europees Parlement het nog te ratificeren en kunnen de Britten zonder verdere obstakels op 29 maart 2019 uit de EU stappen. Daarmee ligt de weg open om na 29 maart verder te onderhandelen over de toekomstige handelsrelatie.

Maar wat als het parlement, zoals verwacht, tegenstemt? Dan kan het vele kanten op. 

2. Er komen nieuwe onderhandelingen

Mocht het parlement May’s deal wegstemmen, dan moet zij snel handelen. Het parlement bepaalde vorige week dat de regering drie parlementaire werkdagen heeft om te vertellen wat haar plan B is. 

Het meest waarschijnlijke scenario is dat May afreist naar Brussel om daar nieuwe concessies af te dwingen. Haar tegenstanders willen vooral de in Groot-Brittannië gehate backstop van tafel hebben. De backstop is de garantie – een soort verzekeringspolis – in het brexitakkoord dat de Noord-Ierse grens hoe dan ook openblijft. Probleem: deze verzekeringspolis dwingt de Britten om veel EU-regels te blijven volgen, ze kunnen er niet zomaar uitstappen. 

De kans dat May in nieuwe onderhandelingen iets fundamenteel anders voor elkaar krijgt, is ontzettend klein. Stel dat ze toch iets van concessies krijgt toegezegd, dan zal ze haar deal opnieuw in stemming brengen. Het zou kunnen dat ze wordt geholpen door flink dalende financiële markten en een dalend pond als de deal wordt weggestemd, iets wat paniek onder parlementsleden kan vergroten en hen kan dwingen een tweede keer toch maar voor te stemmen.

Mocht het parlement alsnog voor stemmen, dan kunnen de Britten met een nieuwe deal op 29 maart uit de EU stappen. 

Beeld Fadi Nadrous

3. May stapt op

May verzekert keer op keer dat ze er niet aan denkt te stoppen, ook niet als ze de parlementaire stemming verliest. Maar een enorme nederlaag kan haar toch doen besluiten om de eer aan zichzelf te houden. Als May vertrekt hoeft dat niet automatisch tot nieuwe verkiezingen te leiden, de Conservatieven blijven immers de grootste partij. 

Maar er zal wel een ingewikkelde machtsstrijd om het premierschap losbarsten binnen de partij. Boris Johnson, voorstander van een harde brexit, heeft zijn ambities om premier te worden nooit onder stoelen of banken gestoken. Een andere kandidaat is mogelijk Amber Rudd, minister in May’s kabinet. Zij is juist voorstander van een zachte brexit. Van alle kandidaten bepaalt de fractie welke twee er over blijven, waarop de partijleden de nieuwe leider, en dus de premier, kiezen. Dat zal zeker enkele weken duren, terwijl de tijd dringt.

Beeld Fadi Nadrous

4. Er komt geen deal

Als May’s gesprekken met de EU op niets uitlopen, wordt de kans dat er helemaal geen deal komt groter. Voor Groot-Brittannië is het zaak alles op alles te zetten om deze sprong-zonder-parachute zo goed mogelijk voor te bereiden, want de Britten crashen dan op 29 maart zonder een enkele afspraak uit de EU. 

Zowel de Britse regering als de Britse centrale bank rekende voor dat dit scenario enorme economische consequenties met zich meebrengt. Met name de import en export zullen er flink onder lijden.

5. Er komen nieuwe verkiezingen

Het is mogelijk dat in alle chaos die ontstaat als May’s deal (voor een tweede keer) wordt weggestemd, er nieuwe verkiezingen komen. Daarvoor moet Labour, als grootste oppositiepartij, een motie van wantrouwen in de regering indienen en een meerderheid moet die steunen. Waarschijnlijk dient partijleider Jeremy Corbyn zo’n motie komende woensdag al in, indien May de stemming verliest. 

Of Labour steun krijgt van enkele gefrustreerde Conservatieven of van de Noord-Ierse DUP, die May nu als gedoogpartner aan een meerderheid helpt, is onduidelijk. 

Beeld Fadi Nadrous

Stel dat Labour zo’n eerste stemming wint, dan is er twee weken later een tweede stemming nodig. Pas dan komen er nieuwe verkiezingen. Om een no-deal-brexit te voorkomen zal een demissionaire May in Brussel uitstel van de brexitdatum moeten bepleiten. 

Of nieuwe verkiezingen ook duidelijkheid scheppen over wat de Britten willen, valt te bezien. In de peilingen liggen de twee grootste partijen nog altijd heel dicht bij elkaar. Mocht Labour de macht grijpen en dus de controle over brexit krijgen, dan nog is er geen helderheid: de sociaal-democraten zijn bijna net zo verdeeld over brexit als de Conservatieven.

6. Er komt een nieuw referendum

Al sinds het vorige referendum loopt er een campagne voor een nieuwe volksraadpleging over het EU-lidmaatschap – een beweging die nog altijd groeit. Tot dusver is het er niet van gekomen, omdat premier May tegen is. Zij beschouwt het als verraad aan de kiezer en wil hoe dan ook de uitslag uit 2016 respecteren en uitvoeren. 

Maar alles wordt vloeibaar in tijden van crisis. Stel dat er geen (nieuwe) May-deal door het parlement komt en dat er geen behoefte blijkt aan nieuwe verkiezingen. Dan bestaat de kans dat parlementariërs een nieuw referendum als de enige legitieme uitweg uit de politieke impasse zien. 

Wat tot grote discussie zal leiden is de vraag wat er op het stembiljet komt te staan. Alsnog in de EU blijven, tegenover May’s deal? Ja, zeggen pro-EU-politici. May’s deal versus geen deal? Ja, zeggen pro-brexit-politici. Er zijn ook voorstanders van een referendum met drie keuzes: in de EU blijven, May’s deal of geen deal. Ook hier geldt dat de EU hoe dan ook akkoord moet gaan met uitstel van de brexitdatum.

7. Er komt geen brexit

Mocht het tot een nieuw referendum komen, dan is er kans dat ook de optie ‘in de EU blijven’ op het stembiljet komt. Eigenlijk is het daarvoor al te laat: voor een nieuw referendum is een nieuwe wet nodig en dat kost enkele weken. En tel daar nog minimaal vier maanden campagnetijd bij op. 

Weliswaar kunnen Brussel en Londen de brexitdatum uitstellen, maar uiterlijk 2 juli moet het echt zover zijn: dan treedt het nieuwe Europarlement aan, zonder Britten. Aangezien de Britten, als ze willen blijven, ook mee moeten doen aan de Europese verkiezingen, ligt de deadline feitelijk nog een stuk vroeger. 

Beeld Fadi Nadrous

8. Het parlement neemt het initiatief

Tot dusver nam de Britse regering het initiatief in het brexitbeleid. Als er chaos ontstaat na het wegstemmen van Mays’deal is het goed mogelijk dat het parlement dat initiatief overneemt. Parlementsleden zouden zelfs al een motie voorbereiden waarmee ze alle Lagerhuisleden de mogelijkheid geven om wetsvoorstellen in te dienen. Dat recht heeft nu alleen de regering zelf. 

Parlementariërs kunnen dan eindelijk op zoek naar een brexitdeal waar wél een meerderheid voor is. Slagen ze, dan staat de regering onder grote druk om daarmee naar Brussel te gaan. Om in Brussel op tijd groen licht te krijgen, moeten de Britten kijken naar een zachtere brexit dan die nu op tafel ligt en die niet moeilijk is uit te werken, zoals de Noorse optie (zie scenario 9) naar voorbeeld van de relatie die Noorwegen heeft met de EU. 

Mochten de EU-lidstaten akkoord gaan, dan kan Groot-Brittannië alsnog (al dan niet na uitstel van de brexitdatum) zonder veel kleerscheuren de EU verlaten. Een andere (zeer onwaarschijnlijke) optie is dat het parlement in meerderheid besluit in de EU te blijven.

9. Er komt een zachtere brexitdeal, het Noorse model

Mocht de druk om een no-deal-brexit te voorkomen heel groot worden, dan is het mogelijk dat de Britten alsnog een heel zachte brexit zullen nastreven. Het kan dat daarvoor wél een meerderheid in het Lagerhuis is te vinden, als een deel van de Conservatieve fractie tot een vergelijk komt met Labour. 

Al een tijdje zingt het ‘Noorse model’ rond als optie. Noorwegen is lid van de interne markt, heeft ook vrij verkeer van personen, betaalt ook jaarlijkse contributie aan de EU, maar is geen lid van de Unie. Zo’n deal zal voor bedrijven betekenen dat er nauwelijks iets verandert. De Britten moeten dan wel lid worden van de Europese Economische Ruimte, met landen (Noorwegen, IJsland en Liechtenstein) die allemaal zo’n nauwe relatie met de EU hebben zonder lid te zijn. In Noorwegen hebben sommige politici al laten doorschemeren dat ze de Britten liever niet zien toetreden.

Beeld Fadi Nadrous

Lees meer over het brexit-akkoord in ons dossier op trouw.nl/brexit.

Lees ook:

De brexit van A tot Z: Dit moet u weten over de plannen van de Britten

Er ligt een akkoord dat de EU en het VK kan behoeden voor volstrekte chaos op het moment dat de brexit in maart 2019 een feit wordt. Hoewel het nog verre van zeker is of er ooit handtekeningen onder komen te staan, vat onze Brusselse correspondent de afgelopen 2,5 bewogen brexitjaren van A tot Z voor u samen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden