Het is een groot geluk om niet precies te weten op wat voor wereld we leven (Wislawa Szymborska)

Acht auteurs schrijven deze zomer een verhaal of betoog, satire of schotschrift naar aanleiding van een van de volgende zinnen: 'In het huis tegenover mij, wat is men daar altijd gelukkig!' - 'Zal ik een cello kopen of een motor met zijspan?' - Deze in feite riskante these en de uitwerking in nonchalante stijl werpen de vraag op: wie zal hier geloof aan hechten?' - 'Als ik val, val ik niet op mijn knieën'. Vandaag Paul Frentrop: 'Wil ze liever niet weten dat bacillen infecties veroorzaken? Wil ze liever niet weten hoe zwangerschap voorkomen kan worden? Wil ze liever geen verdoving bij de tandarts? Wil ze liever geen elektriciteit? Blijft ze liever haar hele leven rondwandelen in een straal van 10 kilometer rond haar geboortedorp, waar ze trouwt met een familielid en de jaarlijkse veemarkt het grootste vermaak is?'

Het is helemaal geen groot geluk om niet precies te weten op wat voor wereld we leven. Tegenover het romantisch geprevel van de Poolse dichteres Szymborska, die lijkt te hunkeren naar de geborgenheid van de intellectuele baarmoeder, waarin het net zo goed toeven is als thuis in het warme bed en het de grootste zorg van het geestelijk ongeboren kind is of de goedheiligman wel zal komen nu het weer zo lelijk is, plaats ik liever de journalist H.L. Mencken, die zijn geloofsbelijdenis bondig samenvat als:

,,Ik geloof dat het beter is om de waarheid te zeggen dan om te liegen. Ik geloof dat het beter is om vrij te zijn dan een slaaf. En ik geloof dat het beter is te weten dan onwetend te zijn.'

Dat is het credo van een vrij man die gelooft in de vooruitgang. Dat vooruitgang is gebaseerd op kennis, is het thema van de 18de-eeuwse Verlichting die in Nederland echter maar heel kort opgang maakte. Alleen in die paar jaren rond 1780, toen iedereen elkaar hier eerbiedig met 'Burger' aansprak, totdat eenieder in de 19de eeuw weer 'mijnheer' of 'mevrouw' werd en vervolgens in de massaliteit van de 20ste eeuw tot kameraad verschrompelde, waarna in de 21ste eeuw iedere aanspreektitel verdween in het massacommunicatiegebrabbel: 'Onze volgende kandidaat is Sherwin uit Almere. Applaus voor Sherwin.' Sherwin vindt het helemaal niet erg, ja zelfs wel fijn, om een beetje onwetend te zijn. Net als mevrouw Szymborska. Als Sherwin het antwoord in de quiz niet weet, vertrekt hij ook weer onder applaus. Geen hoongelach klinkt als de assistente hem zijn bos bloemen overhandigt.

Misschien was de 18de eeuw te optimistisch. Die eeuw nam de oude definitie van de mens als 'dier begiftigd met rede' letterlijk, en sloeg geen acht op de irrationele kanten van het menselijk karakter. Daardoor onderschatte de verlichte 18de-eeuwer misschien de vitaliteit van wat hij 'vooroordeel' noemde. Zich concentrerend op hun taak de religieuze en sociale vooroordelen van die tijd te verzengen door het licht van de rede, miskenden de mannen en vrouwen van de Verlichting de al te menselijke neiging om oude vooroordelen door nieuwe te vervangen. Maar ondanks deze onachtzaamheid formuleerden de filosofen van de 18de eeuw het ideaal dat de enige hoop van de mensheid blijft: kennis brengt geluk.

Dichters die daartegen inbrengen dat het zo fijn is om niet precies te weten hoe de wereld in elkaar steekt, scharen zich onder het banier van de duistere, veelal Duitse, romantiek, die al zolang poogt de vooruitgang te stuiten. D t vind ik onbegrijpelijk.

Wil Szymborska liever niet weten dat bacillen infecties veroorzaken? Wil ze net als voordat er penicilline was, aan iedere longontsteking overlijden? Wil ze liever niet weten hoe zwangerschap voorkomen kan worden? Wil ze liever geen verdoving bij de tandarts? Wil ze liever geen elektriciteit? Blijft ze liever haar hele leven rondwandelen in een straal van 10 kilometer rond haar geboortedorp, waar ze trouwt met een familielid en de jaarlijkse veemarkt het grootste vermaak is? Vindt ze het daarom een 'groot geluk' om niet precies te weten op wat voor wereld we leven, of is ze bang? Bang voor wat ze zou vinden als ze meer wist van de wereld waarop we leven?

Angst is een slechte raadgever omdat angst, net als domheid, ongelukkig maakt. Vroeger dacht ik altijd dat domme mensen gelukkiger waren dan slimme. Maar ik heb geleerd dat het tegendeel het geval is. Domme mensen zijn namelijk altijd bang. Omdat zij helemaal niet weten op wat voor wereld zij leven, komt voor hen alles onverwacht. Steeds weer schrikken ze, zodat ze in een welhaast permanente staat van paniek verkeren. Wat zal er nu weer gebeuren? De wijze kan de toekomst ook niet voorspellen, maar probeert te achterhalen wat er aan de hand is, zodat hij redelijkerwijs kan vermoeden wat er gebeuren zal. Daarom is de domme bang voor de toekomst, maar de wijze niet. Daarom is de domme bang voor de dood, die onlosmakelijk deel van de toekomst uitmaakt, maar de wijze niet. Daarom is het ideaal van filosofen om de angst voor de dood te overwinnen, maar richt godsdienst zich op de domme en leert de Bijbel dat het beter is om niet te weten hoe de wereld in elkaar zit. Eet niet de appel die kennis zal schenken, beste Eva. Onderzoek niet de verzengende kracht van de natuur of gij zult als Lots vrouw in een zoutpilaar veranderen. En bovenal, kijk niet naar het aangezicht van God. Het zou eens tegen kunnen vallen.

Moet een Poolse poëet daar duizenden jaren later nog eens aan toevoegen dat het een groot geluk is om niet precies te weten in wat voor wereld we leven. 'Mens, ga koken', zou ik zeggen, ware het niet dat er meer tegenstanders van het verlichtingsideaal zijn en ze dus een serieus antwoord behoeven.

Die tegenstanders zijn conservatieven en romantici. Opvattingen die veelal in één persoon verenigd zijn, omdat romantici een nostalgische hang voelen naar het verleden. In Nederland is dit mengsel vanouds goed vertegenwoordigd. De eerste politieke partij in Nederland opgericht, die van de 'antirevolutionairen', was al bedoeld om het vooruitgangsdenken de kop in te drukken. Anderhalve eeuw later wordt dit nog steeds gepoogd, door bijvoorbeeld minister van justitie Piet Hein Donner. Op 16 november 2002 was in een interview met de Volkskrant te lezen: ,,De 20ste eeuw heeft volgens Donner een streep gehaald door het vooruitgangsgeloof. De gedachte dat het uitbannen van geweld een kwestie van beschaving is, blijkt al te optimistisch te zijn geweest.'

Op basis van welke feiten bereikte Donner deze verstrekkende conclusie? ,,Onrust, wanorde en geweld dreigen op ieder moment de overhand te krijgen. Niet alleen ver van huis, maar ook in onze naaste omgeving.' Ja, in zo'n gevaarlijke wereld is het maar beter om niet te weten wat er gebeurt, als je tenminste denkt dat je er niets aan kunt doen. Dan ziet de toekomst er somber uit. Het eindigt allemaal in doem. Maar de geschiedenis is geen onpersoonlijke kracht die zichzelf doet gelden in de wereld. Integendeel, de geschiedenis is het product van menselijke actie, van 's mens eigen activiteit. Geschiedenis is niet iets wat ons vormt. Wij maken de geschiedenis. Daarom kunnen we maar beter goed weten wat we doen.

Voor de denkers van de Verlichting die dat inzagen, is de geschiedenis het verhaal van de bevrijding van de menselijke geest; de sage van het gevecht tegen de krachten van onwetenheid en vooroordeel, die die vooruitgang steeds pogen te onderdrukken en altijd tegengewerkt hebben.

Voor de verlichte mens is de geschiedenis het verhaal van die voortdurende strijd tegen de irrationale krachten die de vooruitgang blokkeren. Een opstand dus tegen het verleden om een betere toekomst te creëren.

Dat betekent dat de sporen van het verleden die nog in het heden te zien zijn, zoals tradities en oude gewoonten, niet moeten worden bewaard, laat staan vereerd. Integendeel, als ze niet deugen, dan moeten die traditionele normen en waarden vernietigd worden. Door de onzin van bestaande gedachten en tradities bloot te leggen, ontwortelt de mens die irrationele groeisels. Hij maakt de akker schoon zodat daar een nieuwe, rationele maatschappij op kan worden gebouwd.

In tegenstelling tot de sombere romantici en conservatieven zijn de denkers van de Verlichting dus optimisten. Natuurlijk is vooruitgang niet zeker en komt deze niet vanzelf tot stand. Ze zijn niet naïef. Maar verlichte mensen hebben, in tegenstelling tot de minister van justitie en mevrouw Szymborska, vertrouwen in de kracht van de waarheid en de rede. Is het niet zo, schreef De Condorcet in de 18de eeuw, dat ondanks alle obstakels die de vooruitgang blokkeerden, de mensheid als totaal een bijna constant opwaartse trend heeft gekend? Is die vooruitgang in het denken niet enorm versneld sinds de uitvinding van de drukpers en sinds de filosofische revolutie werd ontketend door Descartes? Hij meende dat het succes van de Verlichting, geborgen in de toenmalige twee grote moderne beschavingen, de Franse en de Engelse, leek te garanderden dat het gevaar voor een terugval, zoals die plaatsvond in de barbaarse Middeleeuwen na de briljante opkomst van de Griekse beschaving, geweken was.

Uit die Franse en Engelse beschavingen werden toentertijd de Verenigde Staten geboren. De Fransman Condorcet werd ereburger van New Haven in Connecticut omdat de Verenigde Staten toen werden opgericht op basis van de ideeën van de Verlichting. Daar en daar alleen kreeg iedere burger in de Grondwet het recht zijn eigen geluk na te streven in plaats van de plicht om God of een wereldse meester te dienen.

Geen wonder dat Condorcet trots was op wat we nu de westerse beschaving noemen. Conservatieve romantici zijn dat evenmin als moslimfundamentalisten en beide groepen hebben dus iets tegen de Verenigde Staten, waar men zijn geluk op aarde na mag streven. Ook zien ze weinig heil in het aan de kaak stellen van misstanden. Szymborska wil liever niet alles weten. Donner klaagt: ,,Men draait er de hand niet voor om om bevolkingsgroepen als achterlijk, mensen als minderwaardig en overheden als onbenullig af te schilderen'. De mensen van de Verlichting deden dat graag. Zij toonden aan hoe onbenullig de absoluut regerende overheid was. Zij lieten zien hoe achterlijk de leer van de kerk was. Aan hun onderzoekende scherpe denken hebben wij veel te danken. De conservatieve romantici daarentegen werken uit hang naar rust en veiligheid, de vooruitgang tegen.

Somber stemt het mij dan ook dat opvattingen als die van Szymborska en Donner in Nederland weer in aanzien stijgen, net nu de vooruitgang in de westerse beschaving weer wordt tegengewerkt door gevaarlijke irrationele krachten die het verleden ver-eren. Om dat gevaar te keren is het van groot belang om precies te weten op wat voor een wereld we leven. Om, in het van historisch perspectief gespeende jargon van D66 dat toch vaag de klepel hoort luiden, 'een kenniseconomie te stimuleren'. Want het gevaar van een terugval is nog steeds niet geweken.

Anderzijds stemt het optimistisch dat de vooruitgang wel geduchtere tegenstanders heeft overwonnen dan Bin Laden en zijn geestverwanten: Metternich, Bismarck, Stalin, de Inquisitie. Er lopen nog steeds veel domme gewelddadige mensen rond, terwijl de rest zich uit angst gedeisd houdt. ,,Ik denk aan al die lieden (ik ken ze) die weliswaar een uitgesproken mening hebben over wat er gebeurt, wat ze zien of te weten komen, maar uit gemakzucht begonnen zijn hun mond te houden en zich aldus een soort stomheid aangewend hebben, zo zelfs dat ze in geestelijk opzicht niets minder dan eunuchen zijn geworden', klaagde Paul Léautaud al bijna honderd jaar geleden. Maar steeds zijn er ook wel weer een paar recalcitrante individuen die het licht van de rede brandende houden. Die vinden het niet prettig om niet alles te weten, maar onderzoeken hoe de wereld precies in elkaar zit. Dat levert oplossingen op die de mensheid vooruithelpen. Dat noemen wij wetenschap, welke door Willem Frederik Hermans is gedefinieerd als 'de titanische inspanning van het menselijk intellect om zich van zijn kosmisch isolement te verlossen, door te begrijpen.'

Laten we dat eens in het Pools vertalen om Szymborska te leren dat onwetendheid geen geluk oplevert. Onwetendheid is de voedingsbodem van de angst. Angst is het ultieme massavernietigingswapen, omdat het mensen afsluit van de toekomst. Het is donker en eenzaam binnen de schutting van de angst. Binnen die schutting heerst de dood.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden