Recensie

Het is dirigent Netopil die voor zinderende poëzie zorgt in prachtopera 'Jenůfa'

Hanna Schwarz (Buryovka) in het kantoor van de fabriek, Annette Dasch (Jenůfa) op het toilet in het midden, en Pavel Černoch (Laca, in joggingbroek) in de kantine ernaast.

Jenůfa
De Nationale Opera
★★★

Als eerste nieuwe productie van het seizoen presenteert De Nationale Opera een moderne enscenering van Janáčeks prachtopera 'Jenůfa'. Regisseur Katie Mitchell ging wat met het verhaal aan de haal, maar dirigent Tomáš Netopil zorgde voor zinderende, Moravische poëzie in de orkestbak.

Nog voor Leoš Janáčeks opera 'Jenůfa' (1904) goed en wel begonnen is, moet de titelheldin heimelijk braken op het toilet. Ze is net zwanger van haar liefje, de lapzwans Števa, maar niemand mag dat weten. Dat overgeven is meteen een raak beeld in de nieuwe productie van De Nationale Opera, het open-en-bloot-toilet dat in alle drie decors terugkeert is dan weer een ander verhaal. Maar daarover straks.

Janáček situeerde zijn pracht van een opera in een Moravisch boerendorp van honderd jaar terug, waar een buitenechtelijke zwangerschap nog een ramp was voor een jonge boerenmeid. In de strakke en spannende enscenering van Katie Mitchell is de Moravische molen een efficiënte graanfabriek geworden, met moderne arbeiders, machines, een kantine met drankautomaat, en een kantoor vol moderne computerapparatuur. Elke vorm van Tsjechische folklore is hier vermeden, want 'elke folkloristische interpretatie zou de afstand tussen ons en de figuren vergroten', zo staat te lezen in het programmaboek.

Dodelijke schaamte

Maar is dat nou echt zo? Het tegendeel is zelfs waar, want nu vraag je je als toeschouwer de hele tijd af wat in de hier getoonde moderne maatschappij - waar de dramatische gebeurtenissen zelfs ongegeneerd gefilmd worden met mobieltjes - toch het probleem is van een buitenechtelijke zwangerschap, of een alleenstaande moeder. Is dat zó verschrikkelijk dat de stiefmoeder het ongewenste kind onder het ijs van de rivier laat verdrinken, om de schande van Jenůfa weg te nemen?

Die dodelijke schaamte over ongewenste zwangerschap past gewoonweg niet in de omgeving die Mitchell ons voortovert, een omgeving waarvan je je kunt voorstellen dat er een blijf-van-mijn-lijf-huis dicht in de buurt is. Dat gegeven, de kern én de crux van de opera, wringt de hele avond in een enscenering die verder uitermate spannend is uitgewerkt, en waarin de zangers stuk voor stuk echte personen worden. Regisseren, dat kan Mitchell. Zij schildert het matriarchaat van de drie generaties vrouwen met meesterhand en maakt ook van de twee halfbroers Števa en Laca, beiden dingend naar Jenůfa's hand, geloofwaardige personages. Mitchell heeft het en passant mooi over knellende familiebanden, over het doorgeven van genen en over het gegeven dat de een kennelijk voor een kwartje geboren is en de ander voor een dubbeltje.

Maar dat toilet! Handig voor als je moet braken of plassen - zo expliciet wordt het echt, helaas - voor als je even alleen wilt zijn, wilt roken, of je verfrissen. Maar in de drie opengewerkte woningdecors met steeds verschillende kamers (hét handelsmerk van Mitchell) is dat toilet een platte sta-in-de-weg. In Londen liet Mitchell de arme Lucia di Lammermoor vol in het zicht een miskraam krijgen, en even vrees je dat Jenůfa's stiefmoeder hier de baby door de wc zal spoelen. Gelukkig gebeurt dat niet.

Nuance

Maar zoals gezegd is de enscenering geen moment saai of onbeholpen. Er zit geen enkele onnodige beweging in en de manier hoe Laca's frustratie wordt uitgebeeld is schitterend. Dat hij Jenůfa's appelrode wangen met een mes bewerkt zodat ze minder aantrekkelijk wordt voor zijn halfbroer is uitermate geloofwaardig. Vooral ook omdat Pavel Černoch zo prachtig zingt en acteert. Ondanks de drie sterke vrouwenrollen is deze Tsjechische tenor de ster van de avond.

Annette Dasch zingt de rol van Jenůfa voor het eerst. Ze overtuigt als jonge, twijfelende vrouw volkomen ook al is haar stem soms niet opgewassen tegen de uitbarstingen die Janáček voor haar in petto heeft. Op die momenten moet de uitstekende dirigent Tomáš Netopil het prima spelende Nederlands Philharmonisch Orkest intomen om Dasch niet te laten verzuipen in de decibellen.

Daar heeft Evelyn Herlitzius als Jenůfa's stiefmoeder dan weer geen enkele last van. Haar stem is zelfs te groot voor deze rol, waarin soms ook zachte en tedere klanken nodig zijn. De stiefmoeder is niet alleen maar een streng en verbeten kijfwijf, maar die nuance mis je wel wat in de verder indrukwekkende interpretatie van Herlitzius. Wonderschoon is de bijdrage van de veterane Hanna Schwarz als de oude Buryjovka. Norman Reinhardt (Števa) mist wat klaroenkracht, maar Karolka (Karin Strobos) en Rychtárka (Francis van Broekhuizen) houden zich in deze cast prima staande.

Naast Černoch is Netopil eigenlijk de ster van de avond. Hij bouwt de spanning vanuit de bak prachtig op en geeft de dramatische momenten een geweldig schwung en drive. Jammer wel dat de zinderende, poëtische slotklanken van de opera, als Jenůfa en Laca elkaar eindelijk 'gevonden' hebben, verpest worden door Mitchells slotbeeld. 'Je bent de beste mens die ik ooit heb ontmoet', zingt Jenůfa en scheurt Laca wellustig de kleren van het lijf. Totaal onnodig.

Jenůfa speelt nog zeven voorstellingen tot en met 25 oktober. 
Meer informatie op operaballet.nl

Elke week nieuwe voorstellingen, besproken door onze recensenten, u leest ze op trouw.nl/theaterrecensies.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden