Het is de oude garde tegen de populisten

"Het politieke seizoen zal in de komende maanden vooral worden beheerst door de vraag: hoe houden we de populistische partijen weg bij de macht?" Beeld Berend Vonk

Het politieke seizoen, dat dinsdag echt weer begint, wordt ongekend spannend en niet alleen in Nederland. Met als centrale vraag: hoe houden we de populistische partijen weg van de macht?

Probeer het even in te denken. Donald Trump wint in november tegen alle verwachtingen in wel de Amerikaanse presidentsverkiezingen, in maart gevolgd door een daverende overwinning van Geert Wilders bij de Kamerverkiezingen. De combinatie levert het momentum op, waardoor Marine LePen in mei, anders dan haar vader, wel de tweede ronde van de Franse presidentsverkiezing haalt én die ook nog eens wint.

Om tenslotte in de nazomer te leiden tot de val van Angela Merkel. Niet dat Alternative für Deutschland het CDU weet te verslaan bij de Bondsdagverkiezingen, maar wel de partij zodanig weet te verzwakken dat de lijn-Merkel als verliezer mag worden beschouwd. Deze week stond Merkel al op een voor haar doen ongekend laag niveau in de Duitse populariteitspolls.

Het kan allemaal zomaar gebeuren, of het nu een ideale gang van zaken is, dan wel een horrorscenario. Het politieke seizoen, dat zo ongeveer weer begonnen is en in Nederland echt van start gaat als dinsdag de Tweede Kamer weer bijeenkomt, belooft ongekend spannend te worden. Met voor het eerst in jaren en wellicht wel voor het eerst sinds de opkomst van het vooroorlogs populisme, mogelijk grote gevolgen voor de politieke stelsels in de verschillende landen. En niet in deze vier landen alleen. Wat voor gevolgen heeft een dergelijke uitslag voor de Europese samenwerking, voor het vluchtelingenbeleid?

Marine LePen Beeld anp

De elite, of de oude garde, wordt het komende politieke jaar nadrukkelijk uitgedaagd. Het gaat soms zelfs verder. Op voorhand wordt al stelling genomen, mochten de verkiezingen niet verlopen zoals gewenst. De elite krijgt op voorhand de beschuldiging voor de voeten geworpen koste wat kost de macht te willen behouden.

Donald Trump liet vorige maand weten de verkiezingsuitslag niet te zullen vertrouwen of respecteren, mocht hij verliezen van Hillary Clinton. Een soortgelijk verwijt viel al te vernemen uit de mond van Geert Wilders. Als hij de grootste wordt, dient hij min of meer automatisch de minister-president te worden. Zo niet, dan voorziet hij grote onvrede en verzet. Hij sprak al over een revolte.

Het is vooralsnog ketelmuziek, deze dreigementen. Maar het past naadloos bij de weerzin van de achterban van beide politici tegen de gevestigde politiek. De uitdaging geldt niet alleen het beleid - de min of meer pragmatische politiek van zaken oplossen en tegelijk bevolkingsgroepen niet van elkaar vervreemden - als het stelsel als zodanig. Dat stelsel immers maakt het mogelijk dat de elite de macht behoudt. En dat is in flagrante strijd met de door de populisten vertegenwoordigde volkswil.

Donald Trump Beeld anp

Belevingswerelden
Het komende politieke seizoen staat in het teken van de pogingen in een aantal westerse democratieën, de Nederlandse niet uitgezonderd, om het populisme uit de centra van de macht te houden. Alexander Pechtold, de voorman van D66, zei het al bij de presentatie van het verkiezingsprogramma van de Democraten vorige week in Den Haag. De komende verkiezingen gaan om twee belevingswerelden, om de voorrang voor een optimistische dan wel een pessimistische politiek, aldus Pechtold. De PVV had één A4'tje nodig om te laten zien waar de partij tegen is, D66 tweehonderd pagina's om op te sommen waar de partij voor is.

De begroting, die over een kleine tweeënhalve week door het kabinet aan de Kamer zal worden aangeboden, zal niet veel nieuws bevatten. Het kabinet zou uitgeregeerd zijn, riepen commentatoren de afgelopen maanden om het hardst.

De Troonrede zal inderdaad niet veel nieuwe beleidsinitiatieven bevatten, dat klopt. Dat wil echter niet zeggen dat er het afgelopen jaar niets is gebeurd en het komende jaar niets meer te doen valt. Het vluchtelingenvraagstuk, dat wellicht wat minder heftig de huiskamers binnenkomt, wordt voorlopig niet minder groot.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Geert Wilders Beeld anp

De vervreemding in de samenleving neemt nog steeds toe. Wantrouwen tegenover andere bevolkingsgroepen, tegenover de politiek en politici van gevestigde partijen en tegenover instituties blijft groeien. Alsof dat geen agenda is die een kabinet kan opslokken. Het probleem is dat het antwoord op dergelijke maatschappelijke ontwikkelingen zich minder gemakkelijk laat vertalen in beleid dat mooi in een Troonrede kan worden aangekondigd.

De verkiezingen zijn pas in het vroege voorjaar, maar de verkiezingscampagne is, zo lijkt het wel, al stevig aan het opwarmen nog voor alle politici goed en wel weer op hun post zitten.

Vooral de nieuwe protestpartijen lieten van zich horen onder het mom dat je goed te verstaan bent als het verder nog stil is. Aan de hand van de programma's van 50Plus en de PVV valt aardig aan te geven waar avonturiers in de politiek denken dat het gat in de markt zit. Het gaat bij beide partijen vooral om het terugdraaien van zaken, zoals de verlaging van de AOW-leeftijd. Niet zo gek gedacht in een immer vergrijzende samenleving, waarin de ouderen een belangrijke electorale groep vormen.

De zich bedreigd voelende zwijgende meerderheid wordt nergens beter getypeerd dan in het A4'tje van de PVV. De oude zekerheden moeten terugkomen en snel ook.

Gek genoeg lijkt de aloude voedingsbodem voor populisme en zich afzetten tegen andere bevolkingsgroepen aan belang in te boeten. De economie kruipt langzaam, maar zeer gestaag uit het dal. Een Nederlander heeft weer meer te besteden en maakt een grotere kans op een baan. Het koor van politici dat schreeuwt om hervormingen en die gepaard wil laten gaan aan met bezuinigingen en oude zekerheden ondermijnende hervormingen, dunt uit. Afgezien dan van D66, dat er blijkbaar een ideologie van heeft gemaakt. Na de zeven magere lijken dan toch de zeven vette jaren voor de deur te staan.

Identiteit
De economie is kennelijk niet langer dominant. De tijd dat Clinton een campagne kon winnen met de slogan 'It's the economy stupid' is voorbij. PvdA-voorman Diederik Samsom verwoordde in een vraaggesprek met Trouw in februari van dit jaar al dat de zaken die de samenleving bezighouden sterk van karakter veranderen.

Alexander Pechtold Beeld anp

Die agenda is sociaal-cultureel van aard, het gaat om onderwijskwaliteit, om identiteit, om meer samenhang in de samenleving. In NRC Handelsblad herhaalde hij vorige week die analyse. "Mensen hebben weer een baan, hun huis staat niet meer onder water. Dat leidt tot veel opluchting", aldus Samsom. "Er is meer optimisme, maar tegelijk maken mensen zich zorgen om de wereld en denken: is dit ons land nog?"

Het maakt desondanks veel uit voor het politieke debat het komende seizoen welk thema dominant gaat worden. Dat Europa sowieso een belangrijk element in de debatten zal zijn, lijkt wel duidelijk. In dat geval zullen de partijen in het midden van het politieke krachtenveld er niet zijn met waarschuwingen dat een al te anti-Europese houding op gespannen voet staat met het enorme economische profijt dat dit land van de unie en haar ene markt heeft. Economie doet er veel minder toe, identiteit is het centrale thema.

Partijen als het CDA, de PVV en de Socialistische Partij zouden bij een dergelijk centraal campagnethema garen moeten kunnen spinnen. Net als in 2002 na het tweede paarse kabinet heeft het voor VVD en PvdA niet al te veel zin te hameren op het succesvolle economische beleid van de afgelopen vier jaar. Wat heb je aan centen in je portemonnee als je niet meer weet wie of wat je bent?

Diederik Samsom Beeld anp

Meer liberaal georiënteerde partijen als de VVD en D66, maar ook GroenLinks, zullen moeite moeten doen zich in dit debat staande te houden. Pechtold liet bij de presentatie van het D66-verkiezingsprogramma merken aan te voelen welke kant het opgaat met het maatschappelijk klimaat. Maar zijn partij op die discussie voorbereiden wordt nog een hele klus.

Het politieke seizoen zal in meerdere westerse democratieën de komende maanden vooral worden beheerst door de vraag: hoe houden we de populistische partijen weg bij de macht? In Nederland te vertalen als een strijd tussen Geert Wilders en de rest, behalve een paar niet echt in te delen gelukzoekers her en der. De partij Denk zal hameren op de achterstelling van de nieuwe Nederlander.

De dissidenten van Geert Wilders in Voor Nederland (VNL) hebben hun hoop gevestigd op Jan Roos. Inhoud heeft de partij niet echt nodig. Met de voorman van de tegencampagne bij het referendum over het associatieverdrag met de Oekraïne denken zij een gouden greep te hebben gedaan.

Jan Roos Beeld anp

En waarom niet? VNL heeft tot nu toe geen enkele zetel die via verkiezingen werd veroverd. Belangrijker dan standpunten is een bekende mediapersoonlijkheid om de kar te trekken. Aanvankelijk dachten de partijoprichters die in de voormalige advocaat Bram Moszkowicz te hebben gevonden. Maar nu is het dan Jan Roos, die bevestigde 'fractievoorzitter van VNL' te zullen worden.

Maar Denk, ook al met een mediapersoonlijkheid, Sylvana Simons, in de gelederen, en VNL zullen zich niet uit de marge van het politieke krachtenveld kunnen ontworstelen, als een van beide partijtjes al een zetel weet te bemachtigen. Zij gaan ten onder in de titanenstrijd tussen Wilders en de gevestigde politiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden