Reportage

Het inkomen van de Zweedse boer bestaat uit 100 procent subsidie

Boer Åke Wikström heeft naast zijn boerenbedrijf een winkeltje en een café. Beeld anne grietje franssen

Met alleen hun boerenbedrijf redden maar weinig boeren het in Zweden. Een winkeltje of een café moet uitkomst bieden. Of subsidie.

Boer Åke Wikström (74) staat achter de toonbank van zijn winkel annex café aan huis, in Svenshögen in het westen van Zweden, en maakt geroutineerd twee caffè lattes voor passanten. Niet exact wat hij zich had voorgesteld van het boerenleven, maar enfin - hij doet het voor de goede zaak.

Zonder Wikströms pensioen en schnabbels had deze boerderij geen kans op overleven. Sinds de jaren zeventig verbouwt Wikström hier biologische gewassen. Hij verkoopt de producten op een markt in Gotenburg, aan biologische winkels, in voedselboxen en vanuit huis. Zijn vrouw en hij runnen daarnaast nog een kruidenierszaak in de voorkamer van hun woning, tevens inzetbaar als café. Veel voorbijgangers heeft het boerenbedrijf niet, maar elke kop koffie is er één. En ze geven cursussen: hij in ecologisch boeren en eetbare wilde planten, zij in rauwe taarten en origami.

De Europese Commissie kwam onlangs met opmerkelijke cijfers. In een overzicht van de salarissen van landbouwers sprong Zweden eruit, niet met de hoogte van hun opbrengsten, maar met het aandeel aan subsidies. Het overzicht laat zien dat het inkomen van de gemiddelde Zweedse boer bestaat uit 100 procent subsidie.

Het ligt natuurlijk genuanceerder, zegt Jonas Hammarstrand, statisticus bij de Zweedse raad voor landbouw Jordbruksverket. "Subsidies zijn niet de enige inkomsten, maar als alle kosten behalve die voor onbetaald werk en bezit gedekt zijn blijft er minder winst over dan de waarde van het subsidiebedrag." Oftewel: als de subsidie wegvalt, blijft voor de eigenaars van het boerenbedrijf niks over om van te leven en draait de boerderij verlies.

Kou en donkerte

Zweden heeft 60.000 boeren, die samen circa 1 miljard euro aan Europese subsidies ontvangen. Slechts een vierde van hen leeft van de landbouw. De rest, onder wie Wikström, verdient zijn dagelijks brood met nevenactiviteiten: in de bosbouw, in het onderwijs, in de zorg of met een winkel. Voor sommigen is dat een keuze, voor anderen overmacht, omdat ze zelfs mét de subsidies nog niet rondkomen.

In het vruchtbare en milde zuiden verbouwen boeren vooral rogge, haver, tarwe. "Granen en tarwe leveren in de regel een goed inkomen op, maar landbouwen in het beboste noorden is zelden winstgevend", zegt econoom bij de landbouwraad Harald Svensson.

Geschikte landbouwgronden zijn in het noorden schaarser, door dichte begroeiing, kou, donkerte, beperkte infrastructuur. De enige vormen van landbouw die je hier nog tegenkomt zijn gras- en veeteelt. "Die boeren leven van EU-geld. Neem de subsidies weg, en veel bedrijven zouden kopje-onder gaan."

Hoge lonen

Bovendien is arbeid duur. "Mijn collega werkte voor een boerenbedrijf in Italië", vertelt Wikström. "De seizoenswerkers daar kwamen uit Albanië en sliepen met zijn allen in de varkensstal." In Zweden zou zoiets niet kunnen. Hier zijn de lonen hoog, zegt hij, en de vakbond invloedrijk. Daarom deed Wikström lange tijd bijna al het werk zelf. "Maar mijn vrouw zag me nooit."

Dus deelt hij nu de boerderij en inkomsten met een ander. En ze hebben altijd een groep vrijwilligers - dat kan dan weer wel. In ruil voor kost en inwoning bewerken zij vijf uur per dag het land. De opbrengsten, zegt Wikström, zijn lang niet toereikend voor de uitbetaling van witte salarissen. Zelfs niet met subsidies.

Boer Åke Wikström heeft naast zijn boerenbedrijf een winkeltje en een café. Beeld anne grietje franssen

Want ja, het grootste deel van het jaar ligt het land er wat leeg bij. Er groeit nog een hoekje boerenkool, voor het huis staan een paar bakken met kruiden en winterpostelein. "In de zomermaanden mogen de dagen extra lang zijn, dat weegt niet op tegen de seizoenen waarin we nauwelijks iets oogsten." Dat is toch een groot verschil met Zuid-Europa, zegt Wikström, waar het land jaarlijks meerdere goede oogsten opbrengt.

Waarom dan trekken aan een dood paard? Deze producten worden immers elders goedkoper, zelfs subsidievrij, vervaardigd en kunnen makkelijk geïmporteerd.

Maar volgens Svensson hebben ook die brodeloze boerderijen waarde, hoewel misschien niet een monetaire. "Er staat flinke druk op de Zweedse steden in het zuiden, de overheid wil graag dat de bevolking zich meer over het hele land verspreidt." Het vooruitzicht te kunnen boeren is voor velen die noordwaarts trekken cruciaal. Ook het toerisme heeft baat bij de noordelijk gelegen landbouwgronden, aldus Svensson. "Duitsers en Nederlanders reizen graag af naar het Zweedse platteland, mits er wat open landschap is. Ze willen niet aan alle kanten bos." Bovendien is de vraag naar binnenlandse producten groot. Als het even kan kopen de Zweden graag een Zweedse knol, Zweedse melk en een Zweeds stuk vlees.

Ruimte, rust, buiten zijn

Voor Wikström is het vooral de levensstijl die het maakt dat hij blijft boeren. De ruimte, de rust, het buiten zijn. De voeten in de aarde. "En ik zou er moeite mee hebben niks voor het milieu te doen. Ik hoop dat ik de overgang naar biologisch een beetje vooruithelp. Uiteindelijk, zegt hij, is deze vorm van landbewerking ook winstgevender: het houdt de grond gezond en klanten zijn bereid meer te betalen.

Bovendien, zegt hij, is het niet verstandig om zo afhankelijk te zijn van het buitenland. "Zweden importeert nu al de helft van al haar voedsel. Bij een internationale crisis zouden binnen twee weken alle schappen leeg zijn." Mocht het ooit zover komen, kunnen de Zweden zich altijd nog inschrijven voor Wikströms wildeplantencursus.

Lees ook: De Zweedse droom, een eigen stuk bos

Wie het zich kan veroorloven, steekt zijn geld graag in een stuk Zweeds bos. Het vergt een nauwkeurige planning en veel arbeid, maar het is een lucratieve pensioenpot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden