Het ijs is traag op Antarctica

Het is niet duidelijk. Groeit of krimpt de ijsmassa rond de Zuidpool? Rijst of daalt de zeespiegel? De kwestie komt ter sprake in het Nederlands Antarctisch onderzoeksprogramma 2001-2006, dat vandaag zou worden gepresenteerd.

Laat slechts één procentje van al het ijs op Antarctica smelten en wereldwijd stijgt de zeespiegel met maar liefst zeventig centimeter. Het was vooral met die wetenschap in het achterhoofd, dat Nederland ruim tien jaar geleden toetrad tot het internationale Antarctica Verdrag. Wij zullen het immers vrijwel direct aan ons water voelen als er op Antarctica iets drastisch gebeurt.

Vandaag zou in het Amsterdamse Trippenhuis de Nederlandse bijdrage aan het wetenschappelijk onderzoek tot 2006 op Antarctica worden gepresenteerd, ware het niet dat een staking van NS-treinpersoneel roet in het eten gooide.

De coördinator van dit onderzoeksprogramma, dr. Jan Stel, verwacht met name veel van de nieuwe ijsboringen die de komende jaren worden uitgevoerd. ,,In dat ijs ligt een archief met temperatuur - en CO2-gegevens van de afgelopen vierhonderdduizend jaar. Door die gegevens heel nauwkeurig te meten, moeten we de klimaatmodellen die we nu hebben nog belangrijk kunnen verbeteren. Want eigenlijk kunnen we op mondiale schaal nog helemaal niet zoveel voorspellen. Bij El Niño houdt het wel zo'n beetje op.''

De ijsmassa die op de rotsbodem van Antarctica ligt, is op veel plaatsen tot enkele kilometers dik; hoe dieper, hoe ouder. Gasbelletjes die op grote diepten liggen opgeslagen kunnen nog precies vertellen hoeveel CO2 er in de bijbehorende periode in de lucht zat. En nergens is dat archief zo uitgebreid als op Antarctica.

Vergeleken bij de Zuidpool is het meeste ijs rond de Noordpool niet meer dan een drijvend ijsklontje. Daar smelt de geschiedenis die er aan de bovenkant bijkomt aan de onderkant al snel weer weg. Maar ook het ijs op Antarctica ligt niet stil. Het stijgt, het daalt, en op sommige plaatsen kruipt het naar de rand, om daar uiteindelijk in enorme klompen af te breken, waarna het als langzaam smeltende ijsbergen over de oceanen gaat zwerven.

Die dynamiek van de enorme ijsmassa's op Antarctica is het werkterrein van onder anderen professor Hans Oerlemans, van het Instituut voor Mariene en Atmosferisch onderzoek, Imau in Utrecht, één van de deelnemers aan het Nederlands Antarctisch onderzoeksprogramma.

,,Maar dat 'werkterrein' moet je niet letterlijke nemen'', verduidelijkt Oerlemans, ,,want in de twintig jaar dat ik mij nu met de theorieën rond deze ijskap bezighoud, ben ik er nog nooit zelf geweest. In verband met onderwijs en andere verplichtingen doe ik mijn veldwerk het liefst in de zomer. Dan is het op het zuidelijk halfrond dus winter en valt er op Antarctica niet te werken. Ik ben wel vaker op bijvoorbeeld Groenland geweest, de andere belangrijke massa van landijs. En ik kan u verzekeren, ook daar ligt een hele hoop ijs! Alleen wonen er aan de randen van Groenland wat meer mensen dan op Antarctica.''

Twintig jaar geleden publiceerde Oerlemans voor het eerst een theoretisch model dat het gedrag van de ijsmassa's rond de Zuidpool beschreef. En nog steeds probeert hij samen met collega-glaciologen te beschrijven hoe het groeien, krimpen, verschuiven en breken van de ijskap nu, een vertraagde reactie is op de klimaatverschuiving van maar liefst tienduizend jaar geleden, toen de laatste ijstijd overging in het huidige interglaciale tijdperk. ,,We hebben in de afgelopen jaren uiteraard wel vorderingen gemaakt met onze modellen'', zegt Oerlemans.

,,Zo zijn eerdere doemscenario's over de versnelde ijsafvoer aan de westkant van Antarctica belangrijk genuanceerd. En onze berekeningen zijn ook steeds nauwkeuriger geworden. Maar de echte grote vragen over de dynamica van het ijs zijn nog steeds niet beantwoord. Waarom zijn er bijvoorbeeld zones die extra ijs afvoeren en andere juist minder? En belangrijker nog: wordt de ijskap op dit moment per saldo groter of kleiner? Het aflopen van de laatste ijstijd zorgt voor krimp van de ijskap, maar de extra neerslag na het aflopen van die ijstijd doet hem juist groeien. We willen graag weten hoe ver we van evenwicht zijn: groeit of krimpt de massa nog?

De antwoorden op die vragen zullen de komende jaren moeten komen van onder andere satellieten, die met lasers het Antarctisch oppervlak zullen aftasten. Oerlemans: ,,Nu worden veel van de hoogtemetingen nog met behulp van radar uitgevoerd. In de komende tien jaar zullen lasermetingen vanuit satellieten veel nauwkeuriger gegevens over de hoogten van ijs en land kunnen geven. ,,Maar'', benadrukt hij, ,,dat gaat dan dus nog steeds over reacties op klimaatverschuivingen van tienduizend jaar terug. De veranderingen in temperatuur die nu door het versterkte broeikaseffect optreden, die hebben op Antarctica niet zoveel effect op de dynamiek van het ijs. Gewoon smelten van ijs speelt daar sowieso geen rol van betekenis, zoals dat wel bij gletsjers speelt.

Als er op Antarctica al wat smelt, dan sijpelt het door de sneeuw naar beneden om meteen weer te bevriezen. Op Antarctica heb je alleen te maken met de afvoer van ijs door het afbreken van ijsbergen. De modellen die wij maken zijn dan ook vooral belangrijk om te kunnen meten en verklaren wat er in de afgelopen honderdduizenden jaren is gebeurd. Zo weten we al dat in die afgelopen periode de hoeveelheid CO2 nog nooit zo hoog was als nu.''

Toch zou het Zuidpoolijs in komende rapporten van de Internationale Klimaatconferentie, IPCC, nog wel eens een belangrijker rol kunnen gaan spelen dan alleen als 'archief'. Imau-onderzoekster Nicole van Lipzig becijferde enkele jaren geleden al dat een stijging van de temperatuur tot extra neerslag zal leiden rond de Zuidpool, neerslag die allemaal als sneeuw en ijs zal blijven liggen en dus niet in de wereldzeeën terecht zal komen. Wie weet, dus een zeespiegeldaling als gevolg van het versterkte broeikaseffect?

We moeten ons niet rijk rekenen, vindt Oerlemans. ,,Dat promotieonderzoek van Van Lipzig wordt inmiddels in peer reviewed tijdschriften gepubliceerd en zal dus ook in de komende rapporten van de IPCC worden verwerkt. Het zal ongetwijfeld ook tot een verfijning leiden van de zeespiegelberekeningen. Maar dit soort effecten zullen een berekende zeespiegelrijzing niet ineens in een zeespiegeldaling doen omslaan.''

Nederland is een vreemde eend in de bijt van landen die deelnemen in het Antarctische Verdrag (Antarctic Treaty). We zijn immers de enige deelnemer die geen basis heeft rond de Zuidpool. ,,We zijn ook maar een relatief kleine speler'', zegt Antarctisch-onderzoekscoördinator Jan Stel van de Nederlandse Organisatie van Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). ,,Een positief punt daartegenover is dat wij geen geld hoeven te besteden aan het onderhouden van een infrastructuur op Antarctica. Meer dan de helft van ons budget van (slechts) drie miljoen gulden per jaar gaat dan ook naar onderzoek. Andere landen moeten meer dan tachtig procent van hun budget besteden aan hun bases en schepen.''

De komende jaren zal het Nederlandse geld naast glaciologisch-klimatologisch onderzoek worden besteed aan oceanografisch, ecologisch en sociaal-juridisch onderzoek. Jan Stel: ,,Bij sociaal onderzoek moet je onder andere denken aan de vraagstukken rond toerisme op Antarctica. Er liggen wel enkele niet-erkende claims van landen, maar feitelijk is het continent nog steeds van niemand.

Naast de kennis over de voor ons zo belangrijke zeespiegel, is ook de bescherming van het 'niemandsland' Antarctica altijd een belangrijke motivatie geweest om deel te nemen aan het Antarctica Verdrag.'' De Nederlandse ratificatie van dat verdrag heeft er in ieder geval al voor gezorgd dat er sinds 1 april 2001 zonder uitdrukkelijke toestemming van de overheid geen enkele activiteit op de Zuidpool mag worden uitgevoerd.

Geen toerisme, geen expedities en ook geen wetenschappelijk onderzoek. Tenzij het onder de vlag van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek en de Koninklijke Academie voor Wetenschappen gebeurt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden