Het huis van Ivan Maksimovitsj Morozov

Het is nog geen Rus gelukt om familiebezit dat na de revolutie door de communisten werd geconfisqueerd, terug te krijgen. Er zijn nog enkele volhouders, onder wie Emilija Markovna Vospanova.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens is voor de Russische Emilija Markovna Vospanova de laatste hoop om de eigendommen van haar grootvader, Ivan Maksimovitsj Morozov, terug te krijgen.

Vospanova is een van de weinige particulieren in Rusland die blijven strijden voor restitutie van bezit dat de communisten na de revolutie in 1917 confisqueerden. De familie Morozov was een van de rijkste koopmansgeslachten in het prerevolutionaire Moskou.

Vospanova is een vrouw die ondanks alle tegenslagen strijdlust blijft tonen. In de kleine woonkamer van haar appartement in een Moskouse buitenwijk heeft zij zich omgeven met stapels dossierstukken die betrekking hebben op haar zaak. Tijdens de laatste rechtszaak op 10 juni dit jaar probeerde zij tot een schikking te komen met de overheid. Maar de rechter die haar zaak behandelde was niet geneigd mee te werken, vertelt Vospanova. Het gerechtsgebouw waar de zaak plaatsvond was namelijk ook van grootvader Morozov geweest.

Trots toont ze de originele eigendomsakten van de achttien panden en de broodfabriek die haar grootvader bezat. Na de revolutie bewaarden kennissen heimelijk deze papieren. ,,Ik heb gevraagd twintig procent van al de bezittingen van mijn familie terug te geven en het overige deel te schenken aan goede doelen. Het gaat mij niet zozeer om de eigendommen. Het verkrijgen van erkenning van het mijn familie aangedane leed is mijn belangrijkste drijfveer.''

Ze is lang niet de enige die na de val van de Sovjet-Unie probeerde de oude familiebezittingen terug te krijgen. Tot nu toe is dat niemand gelukt. Volgens de voorzitter van de Russische Vereniging van Adel, Alexander Koroljov-Pereljesjin, hoeft niemand daarop te rekenen. De vereniging zet zich al jaren in voor wetgeving op dit gebied.

,,Voorzover ik weet is geen enkele rechtszaak tot nu toe succesvol afgelopen. En iedere poging om een wet aangenomen te krijgen die dit moet regelen, is mislukt'', zegt Koroljov-Pereljesjin. ,,De Russisch-orthodoxe Kerk heeft wel een groot deel van haar kerken en gebouwen teruggekregen, maar dat heeft heel veel moeite gekost.''

Het tragische verhaal van de familie Morozov is typerend voor het lot van de gegoede Russische burgerij na de oprichting van de Sovjet-Unie. Behalve een succesvol ondernemer was grootvader Morozov een van de tien vertegenwoordigers van de burgerij in de gemeenteraad van Moskou. En hij was een vooraanstaand lid van het kerkbestuur.

In 1919 confisqueerden de communistische machthebbers al zijn bezittingen. En Morozov 'verdween' spoorloos. De vrouw van de koopman en hun vijfjarige dochtertje Marija werden verbannen naar de stad Rzjev ten noorden van Moskou. Vanwege haar 'kapitalistische' afkomst mocht de grootmoeder van Vospanova geen lid worden van een communistische vakbond en kon daarom nergens een baan krijgen. Ze leden honger omdat ze geen broodbonnen kregen toegewezen.

Over het verdere lot van grootmoeder is niets bekend; ook zij 'verdween' spoorloos. Tijdens de chaos in Rusland van de Tweede Wereldoorlog keerde Marija met de pas geboren Emilija terug naar Moskou. Toen haar moeder in 1949 stierf aan tuberculose, belandde Emilija in een kindertehuis.

,,Al die jaren wist ik van het verleden van mijn familie. Ik had inmiddels de eigendomspapieren van mijn grootvader teruggekregen. In de tijd van de Sovjet-Unie kon ik daar weinig mee, het was toen niet mogelijk iemand ter verantwoording te roepen'', zegt Vospanova.

Na de val van het communisme besloot ze eens een kijkje te gaan nemen bij een van de huizen van haar familie in het centrum van Moskou. ,,Ik vroeg aan een van de bewoners, een man van een jaar of zestig, of hij wist dat dit het bezit geweest was van koopman Morozov. De man zei dat ik dat beter aan zijn moeder kon vragen.'' Deze 95-jarige vrouw wist te vertellen dat de familie Morozov tot 1919 zelf ook in het gebouw woonde. Ze kon zich goed herinneren hoe de politie Morozov arresteerde en zijn woning leegroofde. De oude vrouw wist nog precies in welk appartement de familie had gewoond.

,,De woning van mijn grootouders zag er vreselijk uit. Na een brand was het huis onbewoonbaar geworden. Toen ik ging kijken trof ik er alleen een zwerver aan die op de grond lag te slapen'', zegt Vospanova. Verontwaardigd laat zij foto's van de woning zien, die in een afvalstortplaats veranderd is. Op een van de foto's is een papier te zien met daarop: 'De woning van koopman Ivan Maksimovitsj Morozov. Monument dat in stand wordt gehouden door de overheid'. Vospanova heeft dit uit protest op de voordeur geplakt. De 95-jarige buurvrouw adviseerde haar om bij de rechtbank haar eigendom op te eisen.

Om te beginnen moest er een officiële verklaring komen dat haar grootvader was overleden om haar rechten als wettige erfgename te doen gelden. De dood van Morozov was nooit officieel geregistreerd. Bij het kantoor van de FSB (de Russische geheime dienst, opvolger van de KGB) probeerde Vospanova uit te zoeken wat er precies met haar grootvader was gebeurd. ,,Ik kreeg een verklaring waarin stond dat er een dossier van mijn grootvader was en waar zich dat bevond. Met deze brief ben ik naar de burgerlijke stand gegaan, waar ze me een bevestiging van zijn overlijden gaven'', zegt Vospanova. In augustus 1995 ging ze voor het eerst naar de rechtbank.

De gemeente Moskou, de huidige eigenaar van het appartement van haar grootvader, had het uitgewoonde appartement toegewezen aan een beroemde Russische kunstenaar, die het wilde verbouwen tot atelier. De kunstenaar had gelukkig alle begrip voor de situatie en bleek bereid om voor de rechter afstand te doen van het appartement ten gunste van de kleindochter van Morozov.

,,Met spanning wachtte ik de uitspraak van de rechter af. Ik dacht dat er niets fout kon gaan, omdat ik alle bewijzen in handen had'', zegt Vospanova. De rechter oordeelde echter dat zij geen recht had op de bezittingen van haar grootvader zonder daar een duidelijke reden voor te geven.

,,Ik liet het hier natuurlijk niet bij zitten en ben verder gaan procederen. In de latere processen eiste ik al onze voormalige bezittingen op, niet alleen het appartement. De tegenwerking van de overheid nam steeds gekkere vormen aan. De FSB kwam terug op de verklaring dat er een dossier was van mijn grootvader, en zodoende kon de burgerlijke stand hem niet dood verklaren. Officieel leeft hij dus nog en heb ik geen recht op zijn eigendommen.''

De laatste instantie waar ze zich nu nog terechtkan is het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. ,,Helaas trekt onze regering zich over het algemeen weinig aan van de uitspraken van dit hof. Maar niets doen is voor mij geen optie, want ieder onrecht uit de wereld komt voort uit onverschilligheid van burgers. Als mensen zoals ik vandaag niet opkomen voor hun rechten, dan kan morgen een ander hetzelfde overkomen als mijn familie.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden