Het hof is in Zweden zo gewoon

Kroonprins Willem-Alexander en koningin Beatrix voelen niets voor ceremonieel koningschap. De Zweedse koning Carl Gustaf heeft nooit anders gekend en vaart er wel bij.

Zweden maakt zich op voor het huwelijk van kroonprinses Victoria in juni. Zij trouwt met een gewone Zweedse jongen, haar ex-leraar en sportschoolhouder Daniel Westling.

Daniel is een man van vlees en bloed, met wie we ons kunnen identificeren, zegt menig Zweed dezer dagen. Een man uit de provincie die een succesvolle sportschool wist op te bouwen en de zo de droom verwezenlijkte, waar veel Zweedse jongeren mee rondlopen.

Dat Daniel Westling de laatste zeven jaar, als vriend van Victoria, in koninklijke kringen verkeert en binnenkort prins wordt, had andere jonge Zweden ook kunnen overkomen.

„Mijn neef ging toen hij klein was naar dezelfde openbare school als Victoria. Toen ze acht waren, heeft zij hem ten huwelijk gevraagd. Maar hij zei nee, want hij geen zin om koning te worden. Op elk feest vertelt hij dat verhaal”, grinnikt studente Susanne Höglin.

Diverse Zweedse commentatoren, experts en journalisten zijn het erover eens: het versterkt de monarchie dat Victoria met een Zweedse burger trouwt. Waar haar koninklijke generatiegenoten Willem-Alexander (43) zijn bruid uit Argentinië haalde en de Deense kroonprins Frederik (41) de zijne helemaal uit Tasmanië, trouwt Victoria (32) met een jongeman uit Ockelbo, een onopvallend plaatsje met nog geen drieduizend inwoners.

Zijn vader werkte bij de gemeentelijke sociale dienst en zijn moeder bij de posterijen en binnenkort wordt hij ’de prins uit Ockelbo’. De Zweden smullen ervan, vooral omdat Daniel een selfmade man is, het ultieme bewijs van de in Zweden zo belangrijke klassresa, het ontstijgen aan de arbeidersklasse. De Zweden vereenzelvigen zich met Daniel, maar ook met Victoria. Haar huwelijk maakt het Zweedse koningshuis en de monarchie populairder dan ooit.

Ongeveer 75 procent van de Zweden is voor de monarchie. Tachtig procent is tevreden met de koninklijke familie en 91 procent vindt het prima dat Victoria met een man van het volk trouwt.

Sinds een grondwetswijziging in 1971 heeft koning Carl XVI Gustaf, in tegenstelling tot koningin Beatrix, geen enkele politieke macht meer. Zijn rol puur ceremonieel.

„Daardoor is het makkelijker om voorstander te zijn van de monarchie”, zegt Anders Linder, politiek redacteur van de liberaal-conservatieve krant Svenska Dagbladet. „Mensen voorspelden destijds dat de koninklijke familie langzaam uit beeld zou verdwijnen, maar het omgekeerde is gebeurd.” Volgende maand verschijnt zijn boek over de Zweedse monarchie.

Ook de Zweedse tv-journalist Susanna Popova werkt aan een boek. Het hof vroeg haar Victoria een jaar te volgen, tot en met haar huwelijk. Dat het hof Popova koos, noemt Linder moedig. Een dergelijk boek is niet gewoon in Zweden en Popova staat bekend als een kritische journalist, die zich ook met politieke onderwerpen bezighoudt.

Volgens Linder toont die keuze opnieuw dat de koninklijke familie openhartig is. „Ze zijn bereikbaar voor de pers en geven ook interviews aan kleine bladen en tijdschriften, zoals voor doven of blinden,” aldus Linder.

Elk jaar zendt de Zweedse publieke zender rond Kerst een tv-serie uit over het werk en het privéleven van de koning, koningin en kroonprinses van het afgelopen jaar.

Susanna Popova meent dat het de koninklijke familie juist door die openheid is gelukt om zich te ontwikkelen tot een ’nationaal gezin’, een gezin dat Zweden representeert. „Een gezin dat herinneringen creëert, die mensen gemeenschappelijk hebben,” aldus Popova. Ze verwijst naar wat bekend staat als de tsunami-toespraak van de koning. Bij die ramp in Azië kwamen eind 2004 meer dan vijfhonderd vakantievierende Zweden om; veel kinderen verloren hun ouders.

De koning hield daarop een emotionele herdenkingsspeech, waarin hij vertelde hoezeer hij zelf als kind zijn vader had gemist. Die kwam om toen Carl Gustaf nog geen jaar was, in 1947 bij een vliegtuigongeluk op weg van Nederland naar Zweden.

Ook het feit dat noch de koning noch Victoria er een geheim van maken dat ze leesblind zijn, maakt hen geliefd. Daarnaast leed Victoria, toen ze jonger was, aan anorexia. „Dat onderwerp werd bij de kop genomen. De houding die het koninklijk gezin uitdroeg was dat alle jongeren problemen kunnen hebben en dat anorexia in elke familie kan voorkomen”, aldus Popova.

En de verbroken verloving van Madeleine, de jongere zus van Victoria, laat zien dat relatieperikelen ook aan de koninklijke familie niet voorbij gaan.

Bij een ’gewoon’ gezin hoort dat de leden ervan zich niet voortdurend ophouden met de jetset. Dat was in Nederland het afgelopen jaar, met de affaires rond het vakantiehuis van Willem-Alexander en Máxima in Mozambique en hun grondaankoop in Argentinië, veelgehoorde kritiek op het kroonprinselijk paar.

Victoria is geen jetsetprinses. „De koninklijke familie probeert te tonen dat ze een gewoon gezin zijn in een ongewone situatie. Victoria kreeg een flatscreen voor haar verjaardag. Het is heel belangrijk in Zweden, waar gelijkheid het adagium is, om geen extravagantie uit te stralen. Dat is een groot taboe”, zegt Mats Knutson, politiek commentator bij de Zweedse publieke zender SVT.

„Openheid heeft voor- en nadelen”, zegt Nina Eldh, hoofd persvoorlichting van het Zweedse hof. „Als je je openstelt, kun je geen grenzen trekken. Het is moeilijk om respect voor het privéleven van de familie af te dwingen. Soms gaan we in gesprek met journalisten om aan te geven dat ze het rustiger aan moeten doen”, aldus Eldh, die benadrukt dat Carl Gustaf en zijn vrouw Silvia de pers vorig jaar 45 keer ontmoetten.

De Nederlandse Rijksvoorlichtingsdienst stelde in 2005 een veelbesproken mediacode op, die de pers bindt aan van te voren vastgelegde ’persmomenten’. Eldh denkt niet dat een dergelijke code er ooit zal komen in Zweden. „In een open samenleving als Zweden, is dat niet te doen.”

Gevolg is wel dat de bladen en tabloids dagelijks vol staan met foto’s van Carl Gustaf, Silvia, Victoria, haar zus Madeleine en broer Carl Philip. „We zien hun gezichten elke dag en krijgen daardoor een soort persoonlijke band met ze”, aldus etnoloog Matthias Frihammer van de universiteit van Stockholm.

Zelfs op het kleinste kamertje in veel Zweedse huizen hangen foto’s en ansichtkaarten van de koninklijke familie, een overblijfsel uit de tijd dat het toilet nog een gat in een plank was en er tijdschriften lagen waaruit men plaatjes knipte.

Tegenwoordig vinden Zweedse jongeren het camp om hun wc ermee vol te hangen.

De Zweedse royals nemen in al deze openheid het voortouw. Zo zijn grote delen van het werkpaleis het hele jaar opengesteld voor het publiek, al sinds 1754. Daarnaast zijn verschillende kastelen toegankelijk tijdens concerten en lezingen.

Nog iets dat Willem-Alexander van de Zweden kan leren: zelfspot en je niet druk maken als je onderwerp bent van satire. Zowel de Zweedse koning – die langzaam en nadenkend praat – als koningin Silvia – van Braziliaans-Duitse afkomst, met bijpassend accent – zijn vaak het mikpunt van publieke spot.

De site van het Nederlandse koninklijk huis steekt stijf af bij die van de Zweden. Op bijna alle foto’s van de Zweedse site worden de koning, koningin en kroonprinses omringd door gewone Zweden, die een studiebeurs in ontvangst nemen of, net als Victoria, naar een lezing luisteren. Zo stralen de Zweedse royals uit dat ze dagelijks in contact staan met de bevolking.

Volgens Frihammer hebben daarom zelfs mensen die tegenstander zijn van de monarchie, groot respect voor de ’mens achter het koninklijk masker’. „Veel Zweden vinden het zielig dat ze altijd worden gevolgd door camera’s. Daarom maakt het hen extra geliefd als ze zich openstellen, zoals bij de tsunami-toespraak, aldus Frihammer. Zelf raakte hij pas geïnteresseerd in het koningshuis, toen hij enige tijd in het paleis werkte als meubelsjouwer en hielp bij het uitpakken van de vele cadeaus die Zweden naar de koning hadden gestuurd.

In een ding zijn de Zweden minder open, zij het altijd nog opener dan Huis ten Bosch. Volledige openheid over de kosten van het Koninklijk Huis en alles wat ermee samenhangt, geeft het hof niet. „De belangrijkste gegevens staan niet in het jaarverslag en daar is elk jaar veel over te doen in de media”, aldus Martin üdahl, oprichter van de Zweedse denktank Fores.

Volgens hem speelt mee dat de Zweedse koning minder rijk is dan andere vorsten in Europa. „Omdat onze koning geen politieke macht heeft en het koninklijk huis een soort levend museum is dat geen miljarden kronen kost, maakt niemand zich er echt druk om,” aldus üdahl. Het hof heeft het slim aangepakt, vindt hij. „De koning is met zijn meegegaan.”

De Zweedse grondwetswijziging was destijds een compromis. De monarchie bleef behouden, maar alle politieke macht werd de koning ontnomen. In het partijprogramma van de sociaal-democraten, de grootste partij van Zweden, die sinds 2006 in de oppositie zit, maar daarvoor decennia aan de macht was, staat dat Zweden een republiek moet worden. „Het zou politieke zelfmoord betekenen als de partij dit punt echt op de agenda zet”, aldus politiek commentator Mats Knutson.

Toch blijft de kritiek zacht te horen, zeker nu Victoria met Daniel klaar staat om de troon te bestijgen. ’Ondemocratisch en ouderwets om een beroep te erven’, stellen de republikeinen. De Zweedse Republikeinse Vereniging zag sinds de verloving van Victoria en Daniel haar ledental stijgen van 2000 naar 5000.

Vooralsnog heeft Victoria echter uitzicht op een door de Zweden breed gedragen ceremonieel koningschap. En natuurlijk eerst nog haar huwelijk. Aan de vooravond daarvan draaien de plaatselijke organisaties in de gemeente Ockelbo overuren om zoveel mogelijk toeristen naar hun plaats te lokken. Het geboortehuis van Daniel, in de provincieplaats ürebro, wordt binnenkort een museum.

In verband met de aanslag in Nederland op Koninginnedag vorig jaar, is er overleg geweest tussen het Zweedse en het Nederlandse hof, vertelt het hoofd van de koninklijke huishouding, die nog nooit eerder een interview heeft gegeven.

Het bruidspaar zal in open koets door de binnenstad van Stockholm rijden. „Mochten er terreuracties dreigen, dan zal men auto’s inzetten”, aldus deze hofmaarschalk.

Hij onthult dat Victoria tijdens haar huwelijk traditie wil combineren met een moderne inslag. De trouwjurk zal wit zal zijn. Meer krijgen de Zweden daarover niet te horen. Er zijn tenslotte grenzen aan de openheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden