Het hiernamaals is vooral een walhalla zonder God

Beeld Flickr/Wonderlane

Waar geloven we nog in? Trouw vroeg Ipsos en het Kieskompas om onderzoek te doen naar geloof en spiritualiteit. In de Maand van de Spiritualiteit bericht Trouw vaker over het onderzoek. Vandaag: het geloof in een leven na de dood.

"Er is leven, er is leven na de dood." Dat zinnetje, gezongen door Freek de Jonge, echoot in veel hoofden na. De meeste Nederlanders, 53 procent, geloven in een leven na de dood. 28 procent denkt dat er geen leven na de dood is, 19 procent weet het niet.

Dat blijkt uit het gisteren verschenen onderzoek naar geloof en spiritualiteit van politicoloog André Krouwel en godsdienstpsycholoog Joke van Saane van de Vrije Universiteit, uitgevoerd door onderzoeksbureau Ipsos, in opdracht van Trouw.

Weerzien familie
Het geloof in God is afgenomen, meldde Trouw gisteren al op basis van het onderzoek, maar ook zonder dat godsgeloof blijken mensen zich het hiernamaals als een walhalla voor te stellen. De beschrijving 'hemel' is verreweg het populairst. Een derde van de mensen die in een leven na de dood geloven (de 53 procent), gelooft in de hemel.

Van de hele bevolking gelooft 10 procent in een weerzien van familie en dierbaren, en 10 procent in voortbestaan van de geest, ziel of het bewustzijn. Overigens konden de deelnemers aan het representatieve onderzoek meerdere antwoorden kiezen.

Het verbaast hoogleraar theologie en religiestudies Joke van Saane helemaal niet dat mensen het hiernamaals als een walhalla voorstellen. Nu de instituten hun zeggingskracht kwijt zijn en we zelf zijn gaan bepalen wat we geloven, zijn deze antwoorden niet meer dan logisch. "Als je zelf mag kiezen, ga je voor iets wat je goed bevalt. Daarmee ben je wat aardiger voor jezelf."

Cognitieve strategie
Dat zo veel mensen geloven in leven na de dood, verklaart Van Saane uit een menselijke basisangst. "Angst voor sterfelijkheid. Daarom biedt elke religie daar een oplossing voor. Niet altijd in vorm van klassieke hemel. Maar in elk geval is er altijd iets dat het alledaagse overstijgt. Geloven in een leven na dit leven is een cognitieve strategie om daarmee om te gaan."

Sommigen vullen het leven na de dood minder 'hemels' in. Zo ziet 15 procent van de Nederlanders het als 'voortleven in de herinnering'. Volgens van Saane past ook dat naadloos in de trend. "Het is een fijn idee dat jij voortbestaat in de gedachten van anderen. Daarbij gaat het weer om jou." Verder gelooft 6 procent in reïncarnatie en 5 procent in een latere terugkeer op aarde als mens.

Geloof in de hel is stukken minder populair. Slechts 4 procent gelooft daar nog in. Van Saane: "De straf kiezen doe je omdat je die móet kiezen van een religie, een groep, een kerk. Als geloof een vrije keuze is geworden, waarom zou je dan nog geloven in de hel?"

Dat er vroeger wel in een hel werd geloofd, heeft volgens Van Saane te maken met het feit dat de kerk de hoeder was van de moraal. "Met de hel kun je mensen in het gareel te houden. Om gedrag te vormen werkt het uitstekend, want het is de ultieme straf. Zo is het natuurlijk altijd ingezet."

Het geloof dat de dood niet het absolute einde inluidt, is springlevend. Lees vandaag in Trouw tien bespiegelingen van denkers en schrijvers over het hiernamaals.

'De hemel is de bron van alle liefde en goedheid'

Nederland telt steeds meer ietsisten en agnosten. Onder hen is het geloof in een leven na de dood springlevend. Maar voor atheïsten, die ook aan een opmars bezig zijn, is het hiernamaals een sprookje.

Ietsist: Corine Gorter (43) uit Zaandijk. Schrijft een kinderboek

Wat is er na de dood?
"Mijn ziel is onsterfelijk en ik geloof in reïncarnatie. Ik hoop dat ik de eindeloze cyclus van leven en dood kan doorbreken. Het uiteindelijke doel is dat je ziel naar de hemel terugkeert, waar God verblijft. Dat is een niet-materiële plaats waar de bron van alle liefde en goedheid is.

"Om daar te komen geloof ik dat je een verlicht persoon moet worden. Dat heb ik geleerd van het boeddhisme. Dat betekent dat je gehechtheid aan materiële zaken en deze aarde achter je moet laten. Ik hoop dat ik dat stadium bereik."

Waar heeft u uw ideeën vandaan?
"Ik bestudeer al vijftien jaar 'Een cursus in wonderen', een boek dat in de Verenigde Staten meer gelezen wordt dan hier. Daarin staat het pad uitgelegd dat ik bewandel."

Is de dood iets om bang voor te zijn?
"Dat dacht ik ooit wel, maar ik heb twee bijzondere ervaringen gehad waardoor dat veranderde. Ik ben een keer bijna verdronken en heb een auto-ongeluk gehad. Ik dacht altijd dat je zou spartelen en angst zou voelen als je zou verdrinken. Dat gebeurde niet. Er kwam juist een rust over me, geen spoortje angst. Toen ik het ongeluk kreeg gebeurde iets soortgelijks.

"Deze gebeurtenissen hebben iets bij mij veranderd. Hierdoor kreeg ik twijfels of de dood wel iets engs zou zijn."

'In de hemel op een wolk pap eten, dat leek me zo erg'
Atheïst: Rian van Lierop (53) uit Utrecht. Informatiemanager en eindredacteur.

Wat is er na de dood?
"Niets. Het houdt op. Ik zou het best leuk vinden als er meer was - je zou nog een hoop bij kunnen leren - maar dat geloof ik niet. Je cellen gaan kapot. Wat je ooit dacht, en wie je was, is weg. Zoals je er ook niet was voor je ontstond.

"Die eindigheid dwingt mij tot het besef: je moet nu het goede zien te doen. Ik draag zelf verantwoordelijkheid voor mijn moraal. Die laat ik niet bepalen door een traditie, hogere macht, kerk, of wat dan ook."

Hoe dacht u hierover als kind?
"In de hemel, zei mijn moeder, krijg je rijstepap en suiker met een gouden lepel. Voor haar moet dat als kind iets moois zijn geweest. Maar ik kon me niks saaiers voorstellen, zeg. Dat leek me echt heel erg. Op een wolk zitten, en dan met zijn allen pap eten.

"Ik heb wel altijd gefantaseerd dat ik mijn overleden zusje weer zou tegenkomen. Gewoon op straat. Maar ik kan me niet herinneren dat ik dacht: ik ga haar in de hemel zien. Ik wist, ze is weg en ze komt nooit terug."

Voelt u zich niet gevangen in uzelf?
"Helemaal niet. Ik ben een homp cellen in mijn hoofd - niet eens vlees, maar een soort gelei - in een omhulsel van bot. En dat schept een bewustzijn. Dat is toch fantastisch?

"Doordat stroompjes heen en weer schieten, kan ik me, om maar wat te noemen, inleven in mijn partner, die nu staat te koken. Ik zie dat de kat zich ligt te wassen. En er is nog eindeloos veel meer, dat weet ik, maar zie ik niet.

"Het brein vind ik veel en veel mooier dan het idee van een ziel. Het kan groeien, en leren."

'Als ik doodga stopt alles, er is niet zoiets als een ziel'
Agnost: Arthur Lengkeek (52) uit Utrecht. Tekstschrijver en websitebouwer.

Wat is er na de dood?
"De nagedachtenis die anderen aan je hebben, is het leven na de dood. De theoloog Jacobine Geel zei het heel mooi na de ramp met de MH17. Ze zei: 'Een mens sterft twee keer. De eerste keer fysiek, de tweede keer als anderen niet meer aan je denken'."

De overledene leeft dus niet op een of andere manier verder?
"Als ik doodga, stopt alles. Dat is gewoon een chemisch proces. Er blijft niet zoiets als een geest of ziel bestaan. Over het bestaan van een hiernamaals valt evenmin zinvol te spreken als over het bestaan van God. Beide kwesties zijn niet te onderzoeken.

"Laatst zag ik Arie Slob van de ChristenUnie op televisie. Het is de partij waarop ik de laatste keer stemde, vanwege het sociale programma. Slob sprak erover hoe hij zijn vader in de hemel zou ontmoeten. Vroeger zou ik afkeurend hebben gereageerd. Nu denk ik: wat fijn dat je daar troost uit put."

Bepaalt de manier waarop anderen u na uw dood herinneren, uw wijze van leven?
"Mijn 'geloof' in het hiernamaals hangt daar zeker mee samen. Mijn leven heeft zin bij de gratie van mijn omgeving. Het is dus van belang om een positieve bijdrage aan die omgeving te leveren. Door vriendschappen, door bewust te leven en zo weinig mogelijk te verspillen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden