Het heilige monster van de Duitse pers

Op 4 januari 1947, op de kop af vijftig jaar geleden, verscheen het eerste nummer van 'Der Spiegel'. Vijf decennia lang heeft het Duitse opinieweekblad onder leiding van uitgever/hoofdredacteur Rudolf Augstein politieke carrières geknakt, schandalen blootgelegd, onrecht bestreden en autoriteiten de stuipen op het lijf gejaagd. Geen medium heeft zoveel primeurs op zijn naam staan. Nog steeds is Der Spiegel invloedrijk en gezaghebbend. Maar de oplage daalt en de concurrentie rukt op.

CO WELGRAVEN

Het omslagverhaal gaat over de Hamburgse wetenschapper en multimiljonair Jan Philipp Reemtsma, die begin vorig jaar ruim een maand ontvoerd is geweest. Der Spiegel mag zijn dagboek uit die periode publiceren. Een leuk leesverhaal, daar niet van, maar zeker geen spetterend nieuws. Verder is er een dodelijk saai interview met Wolfgang Schüuble, de fractievoorzitter van de CDU in de Duitse Bondsdag. De man heeft bar weinig te vertellen. Zoals gebruikelijk bij politieke vraaggesprekken hebben de verslaggevers (een Spiegel-redacteur gaat nooit alleen op pad) het laatste woord: “Meneer Schüuble, wij danken u voor dit gesprek.”

Het blad gaat nog even in op de achtergronden van de zelfmoordactie van een vrouw tijdens een kerstnachtdienst in Frankfurt. Het verhaal begint in typische Spiegel-stijl met een sfeerbeeld: “Vroeger droeg ze haar blonde, steile haren bijna op haar heupen. Als ze met haar fiets door Sindlingen reed, wapperden de lokken in de wind.”

Bij het artikel staat pontificaal de foto van het hoofd van de vrouw, dat bij de aanslag van haar romp gerukt werd. Der Spiegel gaat sensatie niet uit de weg. Ook bij het jaaroverzicht staan een paar gruwelijke foto's. Dat het weekblad zo'n jaaroverzicht van maar liefst 28 pagina's opneemt, is ook al geen teken van onthullingsjournalistiek. Misschien heeft de redactie te veel energie gestoken in het jubileumnummer dat maandag verschijnt. Of mogelijk vond ze het wel genoeg voor 1996.

Want ook het afgelopen jaar heeft Der Spiegel, 'Het heilige monster van de Duitse pers', weer een hoop primeurs gehad, variërend van het verzet van schrijvers, journalisten en uitgevers tegen de nieuwe spelling (ook het weekblad zal zich er niet aan houden) tot de affaire-Mauss, de geheimzinnige Duitse superspion die een paar weken geleden in Colombia werd gearresteerd, kort nadat hij een gegijzelde Duitse vrouw uit handen van linkse guerrilla's had weten te krijgen. Opereerde Mauss in opdracht van de Duitse regering?

De redactie heeft in 1996 ook mogen ervaren dat een goede primeur jaren meegaat. Kort nadat topman José Ignacio López van het Amerikaanse autoconcern General Motors in het voorjaar van 1993 de spectaculaire overstap naar Volkswagen maakte, wist Der Spiegel te melden dat de Spanjaard uiterst geheime documenten had meegenomen. Volkswagen probeerde via de rechter het weekblad een publicatieverbod op te leggen, maar ving bot. De afgelopen weken is gebleken hoe goed geïnformeerd Der Spiegel was: López heeft ontslag genomen, en zowel in de Verenigde Staten als in Duitsland moet hij zich voor de rechtbank verantwoorden voor het jatten van de floppy's en papieren.

De mooiste primeur dateert van een kleine 35 jaar geleden. In het najaar van 1962 publiceerde Der Spiegel een serie over de verhouding tussen het Duitse leger en de Navo, en over Navo-oefeningen in Duitsland. Tot groot ongenoegen van Franz Josef Strauss, minister van defensie en voorman van de Beierse christen-democratische partij CSU. Hij beschuldigde het blad ervan staatsgeheimen te hebben verraden. De kantoren in Hamburg werden doorzocht, documenten in beslag genomen, en oprichter/uitgever/hoofdredacteur Rudolf Augstein verdween voor ruim honderd dagen achter de tralies.

Het onderzoek leverde niets op. Strauss kwam steeds verder in het nauw, uiteindelijk moest hij zelfs aftreden. Het incident heeft de man blijvend schade berokkend: Strauss is er tot zijn grote droefheid nooit in geslaagd bondskanselier te worden.

Sinds de 'Spiegel-affaire' van 1962 heeft het weekblad de naam reputaties te kunnen maken en breken. Het opinieblad koestert zelf graag het verhaal dat elke zondag politici, bankiers, zakenlui en mediamensen zenuwachtig naar hun fax lopen om te kijken of Der Spiegel iets over hen onthult. Het blad voert elke week namelijk een uitgekiende publiciteitscampagne: alle opiniemakers in Duitsland en de persbureaus krijgen in het weekeinde inzage in de belangrijkste artikelen van het nieuwe nummer. Radio en televisie maken er op zondag uitgebreid melding van, de dagbladen volgen een dag later. 's Maandags ligt Der Spiegel in de kiosken, een betere reclame is nauwelijks te bedenken.

Vaak is het raak. De rij slachtoffers van Der Spiegel is indrukwekkend. Het blad wist in de jaren tachtig te onthullen dat Uwe Barschel, minister-president van Sleeswijk-Holstein, zelf achter de lastercampagne zat tegen zijn politieke opponent Björn Engholm. Barschel werd later dood aangetroffen in een bad in een hotel in Genève. Zelfmoord of moord? Der Spiegel bracht de Flick-affaire aan het licht, de naam van het concern dat politieke partijen en politici spekte. De toenmalige voorzitter van de Bondsdag, Rainer Barzel, moest door deze geruchtmakende zaak aftreden.

“We zijn de waakhond van de democratie”, is de lijfspreuk van Rudolf Augstein, bijgenaamd 'de kleine Napoleon' danwel 'de dictator'. In zijn ogen is Der Spiegel altijd politiek neutraal geweest. Als een politicus het verdient afgebrand te worden, dan wordt hij afgebrand, wat zijn politieke herkomst ook is. Toch gaat het blad door voor links-liberaal, met een lichte voorkeur voor een kabinet waarin ook de SPD opgenomen is.

De inmiddels 73-jarige Augstein is geen hoofdredacteur meer, maar als uitgever nog steeds zeer invloedrijk. Twee jaar geleden benoemde hij, tegen de zin van de redactie, Stefan Aust tot hoofdredacteur. Met Aust heeft hij regelmatig contact over de koers van Der Spiegel.

Eén man heeft Rudolf Augstein nooit op de knieën gekregen: bondskanselier Helmut Kohl. Pogingen zijn er genoeg geweest. Midden jaren tachtig bracht Der Spiegel Kohl in verband met de Flick-affaire. Hij zou zelfs meineed hebben gepleegd om zijn rol te verdoezelen. Het vooronderzoek leidde echter tot niets.

Sindsdien spreekt Kohl, als hij Der Spiegel bedoelt, over 'dat rioolblad'. Met redacteuren wisselt hij bij voorkeur geen woord. Terwijl Der Spiegel toch als een blad aan de boom omgegaan is. De eerste jaren als bondskanselier kon Kohl bijna elke week lezen hoe beroerd hij het wel niet deed, en wat voor zegen voor het land het zou zijn als hij opkraste. Drie maanden geleden, vlak voordat hij het record van Konrad Adenauer als langstzittende naoorlogse bondskanselier zou breken, stond zijn foto op de cover. 'De eeuwige bondskanselier' was de titel van het omslagartikel van de hand van Rudolf Augstein dat trekken van een lofrede had. Andere weekbladen en vele dagbaden maakten zich vrolijk over de ommezwaai. Had Der Spiegel bij het naderen van zijn vijftigste verjaardag z'n wilde haren verloren en eindelijk de kant van de regeermacht gekozen?

De kritiek op alles wat er mis is in deze wereld, en vooral in de Duitse politiek, is in de kolommen nog steeds volop aanwezig. Der Spiegel blijft altijd te porren voor een sappig schandaal en schuwt de sensatie ook niet. Maar de toon is toch wat milder geworden. Kenners van de Duitse mediamarkt schrijven de lichte koerswijziging toe aan de keiharde concurrentie van het in München uitgegeven weekblad Focus, dat nog geen vier jaar bestaat, maar dat Der Spiegel inmiddels aardig op de hielen zit.

Juist deze week kwamen de nieuwe oplagecijfers naar buiten. Der Spiegel heeft vorig jaar zijn oplage met maar liefst 6,5 procent zien dalen, en staat nu op 1.030.000 exemplaren. De oplage van Focus daarentegen is met 6.7 procent gestegen en is net boven de 800.000 gekomen. Terwijl bij de oprichting niemand een cent gaf voor de kansen van dit blad: de concurrentie aangaan met de onaantastbare Der Spiegel, dat stond in Duitsland gelijk aan zelfmoord.

Maar Focus, rechts van het midden en een stuk braver van toon, heeft een gouden formule gevonden. Het blad heeft veel kortere artikelen dan Der Spiegel, heeft elke week een reeks kernachtige interviewtjes van hooguit een pagina, ziet er nog mooier uit dan de concurrent uit Hamburg, besteedt veel aandacht aan de vormgeving en verluchtigt bijna elk verhaal met grafieken en staafdiagrammen. Elk nummer telt een paar opiniepeilingen, en die schijnen bij de lezers zeer populair te zijn.

De oplage mag dan nog net iets lager zijn, Focus heeft inmiddels wel meer betalende abonnees dan Der Spiegel, en ook meer advertentiepagina's. De opbrengsten zijn dus hoger, en de kosten lager. Want bij Focus werken 'slechts' een kleine tweehonderd journalisten, bij Der Spiegel (inclusief de personeelsleden op de befaamde documentatie-afdeling) ruim 320. Onder hen zijn correspondenten in verre oorden als Peking en Rio de Janeiro, van wie je soms weken of zelfs maanden niets leest. Wat niet wil zeggen dat ze niks gedaan hebben. De eindredactie in Hamburg staat echter berucht om haar harde aanpak: je kopij wil nogal eens in de prullenbak verdwijnen. Als je geluk hebt, staat het stuk wèl in Der Spiegel, maar dan sterk gewijzigd. 'Verbeterd', aldus de eindredactie.

De grootste bedreiging voor Der Spiegel is misschien wel dat Focus er steeds vaker in slaagt de actualiteitenprogramma's op radio en tv te halen. Der Spiegel had deze week niets om over naar huis te schrijven, Focus kwam daarentegen met een interview met minister-president Schröder uit Nedersaksen, over twee jaar mogelijk de kandidaat-bondskanselier van de sociaal-democratische SPD. Schröder waarschuwde dat zijn partij de komst van de Euromunt misschien gaat tegenhouden. Buiten de komkommertijd zou het een niemandalletje zijn geweest, nu was het in Duitsland het nieuws van de week.

Het gouden jublieum van Der Spiegel is ontsierd door de uitkomst van een wetenschappelijke studie waaruit blijkt dat in de jaren vijftig voormalige SS'ers belangrijke posten bij het weekblad bekleedden. De chef van de buitenlandredactie Georg Wolff en de chef van de rubriek Panorama Horst Mahnke waren in de Tweede Wereldoorlog officier bij de SS. Niks aan de hand, aldus de hoofdredactie van Der Spiegel. De betrokkenen hebben nooit in de top van de redactie gezeten (wat het Berlijnse dagblad Tageszeitung wist te weerleggen), ze hebben zich nooit schuldig gemaakt aan oorlogsmisdaden, en voor het overige: tja, in die warrige naoorlogse periode verdiende het personeelsbeleid misschien niet de schoonheidsprijs. Maar het waren allebei puike journalisten.

Het is alsof je een politicus hoort die zich moet verdedigen na een pijnlijke onthulling door Der Spiegel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden