Het heilig brood en de kruimels

Hooggestemd schrijft de rk kerk over de eucharistie. Maar aan wie gunt ze brood en wijn? De jarige pater Van Kilsdonk is stukken ruimhartiger dan de jarige paus Benedictus XVI.

Pieter van der Ven

Een heel gedoe van helpende handen moest de hoogbedaagde pater Jan van Kilsdonk afgelopen zondag voorzichtig de trapjes op achter de altaartafel posteren. Nog één keer voor een stampvolle Dominicuskerk in Amsterdam zou hij de priesterlijke tafeldienst verrichten bij zijn negentigste verjaardag. Dan schalt zijn zware stem door de ruimte, als een starets in zijn beste jaren: ’Gezegend de Onzienlijke, gezegend de Verborgene (...) die wordt gebroken, uitgedeeld van hand tot hand, als brood gegeten.’

Jezuïet, oud-studentenpastor, broos ter been, slecht van zicht, helder van geest, een fenomeen maar nu fysiek versleten. Zijn borstbeeld siert sinds kort het Van Kilsdonkplein in zijn geboortedorp Zeeland; met bescheiden ijdelheid laat hij zich de titel ’Pater van Amsterdam’ aanleunen. Wie hem in zijn lange, lange pastorale carrière volgden, weten dat naar zijn diepste overtuiging zijn Moederkerk domweg de plicht heeft het brood van haar tafel te geven aan wie erom vraagt.

De pater is negentig. Over een maand wordt paus Benedictus XVI tachtig. Beiden bogen op een benijdenswaardige eruditie en intelligentie; maar de jaren hebben de oude pater langs honderden en honderden mensen gevoerd die in het oog van de kerk ’ongeordend’ leven.

Zij werden naast de boeken zijn leermeester en hij spiegelt zich aan het beste voorbeeld en verkeert in goed gezelschap als hij aan hen zijn hart verpand heeft. Gun hem ook wat dweperij met al die begaafde, artistieke homoseksuelen op zijn pad.

Vorige week liet paus Benedictus het zoveelste document zien over de eucharistie, het sacrament van brood en wijn. Ditmaal spreken we van een ’post-synodale exhortatie’, maar er is de laatste zeven jaar ook al een encycliek geweest, drie instructies, een pauselijke brief, een bisschoppensynode, een jaar en een congres. Het wachten is nog op een ’Motu proprio’ tot eerherstel van de veertig jaar geleden feitelijk afgeschafte ’Mis van Trente’, die dan weer mag.

’Bron, hart, hoogtepunt’: de rooms-katholieke kerk komt hooggestemde woorden tekort bij het spreken over de eucharistie. Zoveel documenten, het ene nog langer dan het andere, vol herhalingen en bezweringen, verboden en bevelen. Alles over de eucharistie, het stukje brood, het slokje wijn dat die naam nauwelijks verdient.

Is dat niet over the top? Of rechtvaardigt een ’sacrament in de verdrukking’, zoals de kerkleiding haar heilige maaltijd ook wel somberend noemt, een dergelijke aanpak? Met zijn laatste ’exhortatie’ maakt de paus duidelijk dat hij en zijn synode van 2005 niets moeten hebben van de royale gastvrijheid van pater Van Kilsdonk voor brood en wijn. Zij en zij alleen bepalen dat het brood en de kruimels ’niet voor de honden’ zijn, niet voor de protestanten, niet voor gescheidenen, en zeker niet voor mensen die hun ’gestoorde geaardheid’ met de pater liever ’een variant van de Schepper’ noemen.

De Bijbel is zuinig met de receptuur en de etiquette voor wat toch ’bron, hart en hoogtepunt’ van het geloof wil zijn. Misschien zou die terughoudendheid ook de documenten sieren die nu de een na de ander bepalen wie met welke wijdingsmacht en burgerlijke status welke woorden mogen uitspreken en hoe te vermijden dat de hostie op de foute tong belandt.

Recent fietsten drie dames voor eigen heil en dat van de Trouw-lezers duizenden kilometers van Canterbury naar Rome (’Fietsen met God’). Onderweg hoopten zij van elkaar te leren hoe het nu zit met katholieken en protestanten en hun verschillen. Maar het lijkt of de rk kerkelijke documenten over wie wat mag bij voorbaat zo’n gesprek monopoliseren. Het nieuwste stuk uit Rome over de eucharistie met zijn beginwoorden over de liefde onderstreept dat het om intieme, vurige, liefdevolle, mystieke zaken gaat – om schoonheid, schittering, huiver: met hoofdletters zelfs. Menigeen wijt het verval in de beleving van het sacrament juist aan religieuze onverschilligheid en dat het gevoel voor verheven zaken zoek is. En dus moet alles – liefde of niet – strenger.

Opvallend genoeg tref je in kloosters en andere oorden van ernst vaak juist wel een vanzelfsprekende gastvrijheid, bijna een zorgeloze speelsheid bij de omgang met heilige geheimen, en vinden ze waarschuwen niet zo nodig. Huiver voor het heilige zit als het ware aan de binnenkant, geloven ze, niet in voorschriften die maar steeds opnieuw moeten worden ingehamerd en aangescherpt. In kloosters is de ervaring dat de ene op de geestelijke weg wat verder is dan de andere. Dat vraagt om ruimte, gastvrijheid, bemoediging – een ander, de Ander zal de harten wel peilen, zo is de simpele boodschap.

In de bijna honderd paragrafen van het nieuwe document zoek je vergeefs naar zo’n lichtvoetige intuïtie. Alsof de verdrukking die het sacrament in deze goddeloze tijd is overkomen alleen met regels is te keren en alsof kramp geneest.

De rk kerk heeft vanuit de Middeleeuwen een bonte traditie van vrome, deels ook bigotte om niet te zeggen heidense opsmuk rondom de eucharistie vergaard: bizarre wonderen, beladen scrupels, doorgeslagen broodmystiek, taboes rondom heilige mannen, vaten, hosties.

Een van die wonderen is zeker het Mirakel van Amsterdam uit de veertiende eeuw met de uitgebraakte hostie in het vuur.

Achtduizend mensen herdachten zaterdagnacht in hun Stille Omgang door het centrum van de stad het mirakel, zonder scenario, zonder regels, geboden of catechismus. Men liep met eigen mijmeringen, met veel geloof of juist met twijfel.

Het wonder of een vage herinnering eraan brengt mensen samen, hun honderd gedachten zoemen vrij rond. De Stille Omgang heeft sinds 2004 concurrentie van een échte sacramentstocht langs de grachten, met de bisschop erbij, gewaden, een monstrans, een baldakijn en wierook. Het past in een klimaat van meer eucharistisch vertoon en gezaghebbende documenten.

Is het ook een verrijking? Misschien wint de ’Maaltijd ter gedachtenis’ wel aan hoogte en diepte als ze de viering meer zoeken in soberheid en als niemand de ander de maat neemt. Het maakt ook het verre fietsen naar Rome voor protestant en katholiek lichter. Niet meer tobben over wie mag deelnemen en wat te doen met de kruimels van het brood.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden