Het hardnekkig populaire soefisme in Soedan

KHARTOEM - Op de begraafplaats van Hamed al-Nil, aan de rand van de Soedanese hoofdstad Khartoem, klinkt het geluid van trommels en bekkens. Het is vrijdagmiddag en tijd voor het wekelijkse soefi-ritueel. In het wit geklede mannen bewegen op het ritme van de muziek en zingen vrome liederen. Honderden toeschouwers staan in een cirkel om hen heen.

GERBERT VAN DER AA

Hamed al-Nil was een soefi-sjeik die leefde in de vorige eeuw. Hij behoorde tot de islamitische Qadiriya-orde. Na zijn dood ontwikkelde zijn graf zich tot een heilige plaats. Tijdens de wekelijkse gebedsdiensten bereiken veel volgelingen een trance. Op dat moment, zo geloven zij, smelt hun geest samen met die van de overleden sjeik en wordt er een goddelijke zegening op hen overgedragen.

Het soefisme is populair in Soedan. Er zijn tientallen verschillende ordes en op vrijdagen vinden er overal in het land gebedsdiensten plaats. Naar schatting 50 procent van alle Soedanezen neemt wel eens deel aan deze rituelen. De fundamentalistische machthebbers hebben echter een hekel aan het soefisme. De meeste soefi's zijn weliswaar moslim, maar volgens het regime voeren ze rituelen uit die in strijd zijn met de islam. Een van die rituelen is het vereren van overleden soefi-sjeiks. Volgens de fundamentalisten strookt dit niet met het monotheïstische uitgangspunt van de islam, dat zegt dat alleen God aanbeden mag worden. Volgens die regel is zelfs het vereren van de profeet Mohammed verboden.

Een ander ritueel waartegen verzet bestaat, is de gewoonte van veel nog levende soefi-sjeiks om magische rituelen uit te voeren. Zo zijn er sjeiks die amuletten maken. Dit zijn leren zakjes, waarin vaak koran-teksten worden verpakt. De volgelingen van de sjeik dragen deze amuletten op hun lichaam en geloven dat ze daardoor beschermd worden tegen onheil. Maar net als heiligenverering is ook het dragen van amuletten in de ogen van de fundamentalisten een vorm van bijgeloof. “Het regime vindt dat de soefi's op een dwaalspoor zitten”, zegt Dr. al-Hibr Youssif al-Daim. Al-Hibr is als arabist verbonden aan de Universiteit van Khartoem. Hij is een grote dikke man, met een zorgvuldig geschoren baard. Lachend vertelt hij dat het regime soefisme ziet als iets voor onontwikkelde mensen die de islam niet begrijpen. “Maar ja,” zegt al-Hibr, “veel Soedanezen zijn analfabeet en hebben niet de mogelijkheid om zelf de Koran te lezen. Bij de interpretatie van het boek zijn ze afhankelijk van anderen. Ze geloven daarom degene die het betrouwbaarst overkomt. En dat zijn blijkbaar niet de regerende fundamentalisten.” Het soefisme kan gezien worden als een mengvorm van de islam en elementen uit pre-islamitische, animistische, religies. Sinds de islam in de elfde eeuw in Soedan arriveerde, heeft ongeveer driekwart van de bevolking zich bekeerd. (De rest volgt nog steeds animistische religies of is aanhanger van het christendom.) Maar de islamisering was nooit volledig. Soedanezen die zich bekeerden, integreerden talloze animistische elementen in hun nieuwe religie.

Het gebruik om amuletten te dragen is bijvoorbeeld afkomstig uit animistische religies. Net zoals transcendentale rituelen en de verering van overleden voorouders. Animisten geloven dat de geesten van hun overleden voorouders voortleven en invloed uitoefenen op het heden. Door de voorouders te vereren, verzekeren ze zich van voorspoed. Als ze dat niet doen, raken de voorouders ontevreden, waardoor ze onheil over zich afroepen. Overleden soefi-sjeiks wordt hetzelfde soort krachten toegekend.

Wetenschappers hebben er op gewezen dat bekering niet stopt op het moment dat iemand moslim wordt, maar een voortdurend proces is, tijdens welke het geloof steeds verder gezuiverd wordt van pre-islamitische rituelen die in tegenspraak zouden zijn met de islam. “In die zin is het fundamentalisme een moderniseringsbeweging binnen de islam”, zegt de journalist Mohammed Ukasha, die de zoon is van een beroemde soefi-sjeik uit de Samaniya-orde. Ukasha wijst erop dat de meeste fundamentalisten hoog zijn opgeleid. “Door het bestuderen van de islam kwamen ze tot de voor hen onbevredigende conclusie dat binnen de soefi-ordes talloze 'heidense' rituelen plaats vinden.” Ukasha daarentegen heeft geen moeite met de aanwezigheid van deze rituelen binnen de islam. Hij is van mening dat religie iets persoonlijks is en dat iedereen voor zichzelf moet bepalen wat goed of slecht is.

Toch hoeven de soefi-ordes zich geen zorgen te maken dat ze binnenkort verboden worden. De fundamentalistische machthebbers beseffen ter dege dat de populariteit van de ordes zo groot is, dat het bestrijden ervan tot een spontane volksopstand zou kunnen leiden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden